विज्ञानाच्या आणि तंत्रज्ञानाच्या आजच्या अत्यंत वेगाने बदलणाऱ्या जगात 'कृत्रिम बुद्धिमत्ता' हा विषय आता केवळ चर्चेपुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर त्याने आपल्या दैनंदिन जीवनात आणि रोजगाराच्या जगात एक प्रचंड मोठी आणि न थांबणारी उलथापालथ सुरू केली आहे. युट्युबवरील एका विचार करायला लावणाऱ्या व्हिडिओमध्ये ख्यातनाम संशोधक अनिर्बान बंद्योपाध्याय यांनी या तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या प्रभावावर, भविष्यातील महाभयंकर संकटांवर आणि नोकऱ्यांच्या पूर्णपणे बदलणाऱ्या स्वरूपावर सविस्तर भाष्य केले आहे. आजच्या घडीला संपूर्ण जगातील रोजगाराच्या बाजारात एक छुपे आणि भयंकर संकट निर्माण झाले आहे. लेखकाच्या मते, जागतिक स्तरावर तब्बल ३५ दशलक्ष (साडेतीन कोटी) नोकऱ्या आधीच कायमच्या नष्ट झाल्या आहेत. परंतु, या संकटाची झळ किंवा वेदना समाजाला अद्याप पूर्णपणे जाणवत नाहीये. याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे, जेव्हा लोकांना अचानक कामावरून काढले जाते, तेव्हा समाजात मोठी घबराट पसरते; पण सध्या जुन्या लोकांच्या नोकऱ्या जाण्यापेक्षा नवीन नोकऱ्या बाजारात येणेच पूर्णपणे थांबले आहे. आजची तरुण पिढी आयुष्याकडे सकारात्मक आणि आशावादी दृष्टिकोनातून पाहत असल्याने ते कोणतीही मोठी घबराट निर्माण करत नाहीत. जोपर्यंत हे संकट आपल्या स्वतःच्या घरावर किंवा कुटुंबावर येत नाही, तोपर्यंत आपल्याला या भयानक वास्तवाची जाणीव होत नाही, हेच या तंत्रज्ञान युगाचे सर्वात मोठे आणि कटू सत्य आहे.
या सर्व बदलांच्या केंद्रस्थानी आहे 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स' म्हणजेच अतिप्रगत आणि स्वयंचलित कृत्रिम बुद्धिमत्ता. लेखकाने असा दावा केला आहे की, ३ सप्टेंबर २०२६ रोजी या एजीआय युगाची खऱ्या अर्थाने सुरुवात झाली असून सध्या हे तंत्रज्ञान एका गर्भावस्थेत आहे. येत्या १२ ते १५ महिन्यांत, जेव्हा 'चॅटजीपीटी-७' किंवा 'चॅटजीपीटी-८' सारखी मॉडेल्स जगासमोर येतील, तेव्हा ती खऱ्या अर्थाने 'एजीआय' असतील. ही मॉडेल्स कोणतीही चूक करणार नाहीत. आज आपण एआयला काम सांगण्यासाठी जे 'प्रॉम्प्ट इंजिनिअरिंग' वापरतो, ते कौशल्य भविष्यात पूर्णपणे कालबाह्य आणि निरुपयोगी ठरेल. तुम्हाला एआयला कोणतीही मोठी सूचना द्यावी लागणार नाही; उलट हे तंत्रज्ञान स्वतःहून तुमच्या गरजा ओळखून तुमच्याशी उत्स्फूर्तपणे संवाद साधेल. विचार करा, तुम्ही सकाळी झोपेतून उठता आणि तुम्हाला असे दिसते की तुमच्यासाठी आवश्यक असणारे एखादे महत्त्वाचे काम किंवा नवीन उत्पादन या एआयने तुम्ही सांगण्याआधीच पूर्ण करून ठेवले आहे. जेव्हा यंत्रे मानवाच्या भविष्यातील योजना मानवापेक्षाही अधिक चांगल्या प्रकारे आणि वेगाने बनवू लागतील, तेव्हा परिस्थिती किती अनपेक्षित आणि नियंत्रणाबाहेर जाऊ शकते, याची केवळ कल्पनाच केलेली बरी.
या तांत्रिक क्रांतीमध्ये केवळ सॉफ्टवेअरच नाही, तर हार्डवेअरमध्येही एक मोठा आणि मूलभूत बदल होणार आहे. आज आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेसाठी ज्या सिलिकॉन चिप्स आणि प्रोसेसरचा वापर करतो, ते भविष्यात पूर्णपणे कुचकामी ठरतील. २०२९ ते २०३५ या काळात 'ऑरगॅनिक' (सेंद्रिय) किंवा डायनॅमिक जेलीसारख्या लिक्विड प्रोसेसर्सचे युग येईल. कारण एजीआयला माहितीवर प्रक्रिया करण्यासाठी अत्यंत प्रगत अशा त्रिमितीय भौमितिक रचनांची आवश्यकता असेल, जी सध्याचे सिलिकॉन प्रोसेसर पूर्ण करू शकणार नाहीत. तंत्रज्ञानाच्या आणि हार्डवेअरच्या या अवाढव्य बदलामुळे मानवी रोजगाराचे स्वरूप संपूर्णपणे बदलून जाईल. लेखकाने त्यांच्या पुस्तकात भविष्यात निर्माण होणाऱ्या अशा ७२ नवीन आणि विचित्र नोकऱ्यांची यादी दिली आहे. त्यापैकी पाच सर्वात महत्त्वाच्या आणि आजच्या घडीला कल्पनेपलीकडे असणाऱ्या नोकऱ्यांची माहिती आपण येथे सविस्तरपणे घेणार आहोत.
भविष्यातील पहिली सर्वात मोठी आणि अत्यंत वेगळी नोकरी म्हणजे 'जिओमेट्रिक नॉलेज इंजिनिअर' (Geometric Knowledge Engineer). ही नोकरी आजच्या 'ग्राफ इंजिनिअरिंग'ची पुढची आणि अत्यंत प्रगत पायरी असेल. जेव्हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता अतिप्रगत होईल, तेव्हा तिला मानवाच्या अत्यंत क्लिष्ट आणि अमूर्त भावना किंवा वैशिष्ट्ये समजायला खूप मोठा वेळ लागेल. याच ठिकाणी मानवी बुद्धिमत्तेचा सर्वात मोठा कस लागेल. माणसामध्ये ग्राफ्स आणि भौमितिक रचना अंतर्ज्ञानाने समजून घेण्याची एक विलक्षण क्षमता असते. जोपर्यंत सिलिकॉन चिप्सच्या पलीकडचे नवे प्रोसेसर बाजारात येत नाहीत (अंदाजे २०३५ पर्यंत), तोपर्यंत ज्या लोकांकडे या भौमितिक रचना आणि अमूर्त डेटा समजून घेण्याचे प्रगत कौशल्य असेल, ते लोक कोणत्याही एआय टूलपेक्षा अधिक मोठे आणि महत्त्वपूर्ण योगदान या क्षेत्रात देऊ शकतील.
दुसरे अत्यंत महत्त्वाचे आणि भविष्यातील वर्चस्व गाजवणारे क्षेत्र म्हणजे 'मॉर्फोजेनेसिस इंजिनिअरिंग' (Morphogenesis Engineering). आपल्या सभोवतालच्या जगात घडणाऱ्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या घटनांमागे काही गुप्त भौमितिक आकार आणि आकृतीबंध दडलेले असतात. आज अनेक हौशी संशोधक समाजमाध्यमांवर असे आकृतीबंध उलगडताना दिसतात. भविष्यात हे काम एका अधिकृत आणि मोठ्या व्यवसायाचे रूप धारण करेल. या नोकरीमध्ये काम करणाऱ्या अभियंत्यांना असे छुपे भौमितिक आकार शोधून काढावे लागतील जे जगातील वेगवेगळ्या घटनांना एकमेकांशी जोडतात. आजच्या काळात प्रत्येक माणूस स्वतःहून अफाट माहिती आणि डेटा निर्माण करत आहे. या अमर्याद माहितीमुळे जगात निर्माण होणारी अनिश्चितता आणि गोंधळ नियंत्रित करण्यासाठी आणि भविष्यातील संकटांचा अचूक वेध घेण्यासाठी मॉर्फोजेनेसिस इंजिनिअर्सची नितांत आवश्यकता असेल.
भविष्यातील तिसरे व गुंतागुंतीचे काम म्हणजे 'प्राईम आर्किटेक्चर रिसर्चर' (Prime Architecture Researcher) किंवा 'प्राईम इंजिनिअरिंग'. जसे मघाशी नमूद केले की, भविष्यातील प्रोसेसर हे सिलिकॉनचे नसून ते सेंद्रिय आणि डायनॅमिक असतील. या नव्या ऑरगॅनिक प्रोसेसर्ससाठी वेगळ्या प्रकारच्या गणिताची आणि वास्तुकलेची गरज असेल. ज्या लोकांना पूर्णांक (Integers), संख्या आणि भौमितिक आकारांमधील सूक्ष्म संबंध समजतात, ते लोक या क्षेत्रात क्रांती घडवून आणतील. हे शास्त्रज्ञ नॉट इनव्हेरियंट्स शोधण्याचे काम करतील, ज्याच्या आधारावर भविष्यातील महाकाय एआय प्रणालींचे अंतर्गत जाळे सुरक्षित आणि प्रगत पद्धतीने विणले जाईल. हे क्षेत्र आज जरी अस्तित्वात नसले, तरी येत्या पाच ते सात वर्षांत याची मागणी प्रचंड वाढणार आहे.
चौथे क्रांतिकारक आणि विचार करायला लावणारे पद म्हणजे 'क्रॉस-डोमेन इनव्हेरियंट इंजिनिअर' (Cross-Domain Invariant Engineer). आजच्या जगात ज्ञानाचे आणि शिक्षणाचे वेगळे आणि मर्यादित कप्पे पडले आहेत. उदाहरणार्थ, न्यूक्लिअर फिजिक्सचा अभ्यास करणारा तज्ज्ञ इलेक्ट्रॉनिक किंवा टेलिकम्युनिकेशनच्या तज्ज्ञाशी संवाद साधत नाही, कारण त्यांचे विषय पूर्णपणे वेगळे आहेत. पण एजीआयच्या युगात ही विभागणी कायमची नष्ट होईल. भविष्यात असे हुशार तज्ज्ञ निर्माण होतील जे वेगवेगळ्या ज्ञानशाखांमधील भौमितिक आणि तांत्रिक समानतेचा अभ्यास करतील. ते एका क्षेत्रातील ज्ञान आणि माहिती दुसऱ्या क्षेत्रात कल्पकतेने वापरतील आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या नव्या परिणामांचा अभ्यास करतील. जगातील सर्व ज्ञानशाखांना एका सूत्रात बांधून मानवाच्या प्रगतीसाठी नव्या वाटा शोधणारे हे खऱ्या अर्थाने 'न्यू एज स्पेशलिस्ट्स' (New age specialists) असतील.
पाचवे आणि या यादीतील सर्वात वेगळे क्षेत्र म्हणजे 'कॉन्टेक्स्ट जिओमेट्री डिझायनर' (Context Geometry Designer) किंवा 'कॉन्टेक्स्ट इंजिनिअरिंग'. आपण पाहतो की एखाद्या गोष्टीचा एका संदर्भात एक अर्थ असतो, तर पर्यावरण किंवा परिस्थिती बदलली की त्याच गोष्टीचा पूर्णपणे वेगळा अर्थ निघतो. भविष्यात जेव्हा एजीआय मानवी समाजाचा एक अविभाज्य आणि मूलभूत भाग बनेल, तेव्हा या संदर्भांचे महत्त्व कैकपटींनी वाढेल. आज मानवी बुद्धीला जे अदृश्य आणि न समजणारे दुवे आहेत, ते शोधण्याचे काम हे इंजिनिअर्स करतील. आपला लॅपटॉप किंवा मोबाईल जसा अनेक कामे करतो, तसे भविष्यात अनेक एआय एजंट्स माणसाची जागा घेतील. तुमचे ईमेल्स ड्राफ्ट करण्यापासून ते सर्व वैयक्तिक कामे हे एजंट्स करतील. अशा वेळी, वेगवेगळ्या पर्यावरणाचा आणि संदर्भांचा मानवी निर्णय प्रक्रियेवर, जाणिवेवर आणि मानवी समाजाच्या उत्क्रांतीवर नेमका काय परिणाम होतो, हे समजून घेण्यासाठी या कॉन्टेक्स्ट डिझायनर्सची मोठी मदत होईल.
शेवटी, व्हिडिओच्या निष्कर्षात एक महत्त्वाचा आणि दिलासादायक विचार मांडण्यात आला आहे. एजीआय कितीही प्रगत झाले, तरी ते एका रात्रीत संपूर्ण मानवजातीला पृथ्वीवरून नष्ट करणार नाही. त्याऐवजी, मानवी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांच्यात एक 'सिम्बायोटिक' म्हणजेच घनिष्ठ आणि एकमेकांवर अवलंबून असणारे सहजीवन निर्माण होईल. हे सहजीवन सुरू होण्याच्या या निर्णायक टप्प्यावर मानवाने स्वतःला अद्ययावत ठेवणे गरजेचे आहे. आपण जे काम आज करत आहोत ते उद्या यंत्रे करणार आहेत, हे वास्तव स्वीकारून मानवाने वर नमूद केलेल्या अमूर्त, भौमितिक व प्रगत वैचारिक क्षेत्रांकडे वळले पाहिजे. जुन्या कौशल्यांना चिकटून राहण्यापेक्षा भविष्यातील या नव्या, अज्ञात पण शक्तिशाली नोकऱ्यांसाठी स्वतःला आणि आपल्या पुढच्या पिढीला आत्तापासूनच मानसिक व बौद्धिकदृष्ट्या तयार करणे, हाच या एजीआय युगात टिकून राहण्याचा एकमेव आणि सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. (चित्र: एआय निर्मित)
मूळ व्हिडीओ: https://www.youtube.com/watch?v=-h6DkF2p6jQ
--- तुषार भ. कुटे
या तांत्रिक क्रांतीमध्ये केवळ सॉफ्टवेअरच नाही, तर हार्डवेअरमध्येही एक मोठा आणि मूलभूत बदल होणार आहे. आज आपण कृत्रिम बुद्धिमत्तेसाठी ज्या सिलिकॉन चिप्स आणि प्रोसेसरचा वापर करतो, ते भविष्यात पूर्णपणे कुचकामी ठरतील. २०२९ ते २०३५ या काळात 'ऑरगॅनिक' (सेंद्रिय) किंवा डायनॅमिक जेलीसारख्या लिक्विड प्रोसेसर्सचे युग येईल. कारण एजीआयला माहितीवर प्रक्रिया करण्यासाठी अत्यंत प्रगत अशा त्रिमितीय भौमितिक रचनांची आवश्यकता असेल, जी सध्याचे सिलिकॉन प्रोसेसर पूर्ण करू शकणार नाहीत. तंत्रज्ञानाच्या आणि हार्डवेअरच्या या अवाढव्य बदलामुळे मानवी रोजगाराचे स्वरूप संपूर्णपणे बदलून जाईल. लेखकाने त्यांच्या पुस्तकात भविष्यात निर्माण होणाऱ्या अशा ७२ नवीन आणि विचित्र नोकऱ्यांची यादी दिली आहे. त्यापैकी पाच सर्वात महत्त्वाच्या आणि आजच्या घडीला कल्पनेपलीकडे असणाऱ्या नोकऱ्यांची माहिती आपण येथे सविस्तरपणे घेणार आहोत.
भविष्यातील पहिली सर्वात मोठी आणि अत्यंत वेगळी नोकरी म्हणजे 'जिओमेट्रिक नॉलेज इंजिनिअर' (Geometric Knowledge Engineer). ही नोकरी आजच्या 'ग्राफ इंजिनिअरिंग'ची पुढची आणि अत्यंत प्रगत पायरी असेल. जेव्हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता अतिप्रगत होईल, तेव्हा तिला मानवाच्या अत्यंत क्लिष्ट आणि अमूर्त भावना किंवा वैशिष्ट्ये समजायला खूप मोठा वेळ लागेल. याच ठिकाणी मानवी बुद्धिमत्तेचा सर्वात मोठा कस लागेल. माणसामध्ये ग्राफ्स आणि भौमितिक रचना अंतर्ज्ञानाने समजून घेण्याची एक विलक्षण क्षमता असते. जोपर्यंत सिलिकॉन चिप्सच्या पलीकडचे नवे प्रोसेसर बाजारात येत नाहीत (अंदाजे २०३५ पर्यंत), तोपर्यंत ज्या लोकांकडे या भौमितिक रचना आणि अमूर्त डेटा समजून घेण्याचे प्रगत कौशल्य असेल, ते लोक कोणत्याही एआय टूलपेक्षा अधिक मोठे आणि महत्त्वपूर्ण योगदान या क्षेत्रात देऊ शकतील.
दुसरे अत्यंत महत्त्वाचे आणि भविष्यातील वर्चस्व गाजवणारे क्षेत्र म्हणजे 'मॉर्फोजेनेसिस इंजिनिअरिंग' (Morphogenesis Engineering). आपल्या सभोवतालच्या जगात घडणाऱ्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या घटनांमागे काही गुप्त भौमितिक आकार आणि आकृतीबंध दडलेले असतात. आज अनेक हौशी संशोधक समाजमाध्यमांवर असे आकृतीबंध उलगडताना दिसतात. भविष्यात हे काम एका अधिकृत आणि मोठ्या व्यवसायाचे रूप धारण करेल. या नोकरीमध्ये काम करणाऱ्या अभियंत्यांना असे छुपे भौमितिक आकार शोधून काढावे लागतील जे जगातील वेगवेगळ्या घटनांना एकमेकांशी जोडतात. आजच्या काळात प्रत्येक माणूस स्वतःहून अफाट माहिती आणि डेटा निर्माण करत आहे. या अमर्याद माहितीमुळे जगात निर्माण होणारी अनिश्चितता आणि गोंधळ नियंत्रित करण्यासाठी आणि भविष्यातील संकटांचा अचूक वेध घेण्यासाठी मॉर्फोजेनेसिस इंजिनिअर्सची नितांत आवश्यकता असेल.
भविष्यातील तिसरे व गुंतागुंतीचे काम म्हणजे 'प्राईम आर्किटेक्चर रिसर्चर' (Prime Architecture Researcher) किंवा 'प्राईम इंजिनिअरिंग'. जसे मघाशी नमूद केले की, भविष्यातील प्रोसेसर हे सिलिकॉनचे नसून ते सेंद्रिय आणि डायनॅमिक असतील. या नव्या ऑरगॅनिक प्रोसेसर्ससाठी वेगळ्या प्रकारच्या गणिताची आणि वास्तुकलेची गरज असेल. ज्या लोकांना पूर्णांक (Integers), संख्या आणि भौमितिक आकारांमधील सूक्ष्म संबंध समजतात, ते लोक या क्षेत्रात क्रांती घडवून आणतील. हे शास्त्रज्ञ नॉट इनव्हेरियंट्स शोधण्याचे काम करतील, ज्याच्या आधारावर भविष्यातील महाकाय एआय प्रणालींचे अंतर्गत जाळे सुरक्षित आणि प्रगत पद्धतीने विणले जाईल. हे क्षेत्र आज जरी अस्तित्वात नसले, तरी येत्या पाच ते सात वर्षांत याची मागणी प्रचंड वाढणार आहे.
चौथे क्रांतिकारक आणि विचार करायला लावणारे पद म्हणजे 'क्रॉस-डोमेन इनव्हेरियंट इंजिनिअर' (Cross-Domain Invariant Engineer). आजच्या जगात ज्ञानाचे आणि शिक्षणाचे वेगळे आणि मर्यादित कप्पे पडले आहेत. उदाहरणार्थ, न्यूक्लिअर फिजिक्सचा अभ्यास करणारा तज्ज्ञ इलेक्ट्रॉनिक किंवा टेलिकम्युनिकेशनच्या तज्ज्ञाशी संवाद साधत नाही, कारण त्यांचे विषय पूर्णपणे वेगळे आहेत. पण एजीआयच्या युगात ही विभागणी कायमची नष्ट होईल. भविष्यात असे हुशार तज्ज्ञ निर्माण होतील जे वेगवेगळ्या ज्ञानशाखांमधील भौमितिक आणि तांत्रिक समानतेचा अभ्यास करतील. ते एका क्षेत्रातील ज्ञान आणि माहिती दुसऱ्या क्षेत्रात कल्पकतेने वापरतील आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या नव्या परिणामांचा अभ्यास करतील. जगातील सर्व ज्ञानशाखांना एका सूत्रात बांधून मानवाच्या प्रगतीसाठी नव्या वाटा शोधणारे हे खऱ्या अर्थाने 'न्यू एज स्पेशलिस्ट्स' (New age specialists) असतील.
पाचवे आणि या यादीतील सर्वात वेगळे क्षेत्र म्हणजे 'कॉन्टेक्स्ट जिओमेट्री डिझायनर' (Context Geometry Designer) किंवा 'कॉन्टेक्स्ट इंजिनिअरिंग'. आपण पाहतो की एखाद्या गोष्टीचा एका संदर्भात एक अर्थ असतो, तर पर्यावरण किंवा परिस्थिती बदलली की त्याच गोष्टीचा पूर्णपणे वेगळा अर्थ निघतो. भविष्यात जेव्हा एजीआय मानवी समाजाचा एक अविभाज्य आणि मूलभूत भाग बनेल, तेव्हा या संदर्भांचे महत्त्व कैकपटींनी वाढेल. आज मानवी बुद्धीला जे अदृश्य आणि न समजणारे दुवे आहेत, ते शोधण्याचे काम हे इंजिनिअर्स करतील. आपला लॅपटॉप किंवा मोबाईल जसा अनेक कामे करतो, तसे भविष्यात अनेक एआय एजंट्स माणसाची जागा घेतील. तुमचे ईमेल्स ड्राफ्ट करण्यापासून ते सर्व वैयक्तिक कामे हे एजंट्स करतील. अशा वेळी, वेगवेगळ्या पर्यावरणाचा आणि संदर्भांचा मानवी निर्णय प्रक्रियेवर, जाणिवेवर आणि मानवी समाजाच्या उत्क्रांतीवर नेमका काय परिणाम होतो, हे समजून घेण्यासाठी या कॉन्टेक्स्ट डिझायनर्सची मोठी मदत होईल.
शेवटी, व्हिडिओच्या निष्कर्षात एक महत्त्वाचा आणि दिलासादायक विचार मांडण्यात आला आहे. एजीआय कितीही प्रगत झाले, तरी ते एका रात्रीत संपूर्ण मानवजातीला पृथ्वीवरून नष्ट करणार नाही. त्याऐवजी, मानवी समाज आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांच्यात एक 'सिम्बायोटिक' म्हणजेच घनिष्ठ आणि एकमेकांवर अवलंबून असणारे सहजीवन निर्माण होईल. हे सहजीवन सुरू होण्याच्या या निर्णायक टप्प्यावर मानवाने स्वतःला अद्ययावत ठेवणे गरजेचे आहे. आपण जे काम आज करत आहोत ते उद्या यंत्रे करणार आहेत, हे वास्तव स्वीकारून मानवाने वर नमूद केलेल्या अमूर्त, भौमितिक व प्रगत वैचारिक क्षेत्रांकडे वळले पाहिजे. जुन्या कौशल्यांना चिकटून राहण्यापेक्षा भविष्यातील या नव्या, अज्ञात पण शक्तिशाली नोकऱ्यांसाठी स्वतःला आणि आपल्या पुढच्या पिढीला आत्तापासूनच मानसिक व बौद्धिकदृष्ट्या तयार करणे, हाच या एजीआय युगात टिकून राहण्याचा एकमेव आणि सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. (चित्र: एआय निर्मित)
मूळ व्हिडीओ: https://www.youtube.com/watch?v=-h6DkF2p6jQ
--- तुषार भ. कुटे
No comments:
Post a Comment
to: tushar.kute@gmail.com