हरवलेला संवाद: तंत्रज्ञानाच्या विळख्यात मुके झालेले वर्ग

जवळपास पंधरा वर्षांपूर्वीचा तो काळ... तंत्रज्ञानाने खऱ्या अर्थाने आपल्या आयुष्यात प्रवेश करून जेमतेम एखादे दशक उलटून गेले असेल. त्याकाळी अभियांत्रिकीच्या मुलांना शिकवण्यासाठी वर्गात पाऊल टाकले की, विद्यार्थ्यांचा एकच गोंधळ आणि खळखळून हसण्याचा आवाज कानांवर पडायचा. मुले एकमेकांसोबत गप्पांमध्ये अक्षरशः रंगून गेलेली असायची. एकमेकांची खेचणे, थट्टामस्करी करणे, हास्यविनोद आणि मुक्तपणे विचारांची देवाणघेवाण करणे हा त्यांच्या रोजच्या जगण्याचा एक अविभाज्य भाग होता. याच संवादातून आणि एकत्र घालवलेल्या वेळेतून त्यांच्या मैत्रीचे बंध अधिक घट्ट होत असत. अभ्यासाच्या जोडीनेच या अवांतर गप्पा इतक्या रंगात यायच्या की, बऱ्याचदा शिक्षक म्हणून मला त्यांना ओरडून शांत राहायला सांगावे लागायचे. कधीकधी त्यांच्या या अखंड बडबडीचा कंटाळा यायचा आणि रागही अनावर व्हायचा. "आता तुम्ही लहान नाही आहात, मग इतकी बडबड का करता?" असा हतबल करणारा प्रश्नही मी अनेकदा अगदी सहजपणे विचारून जायचो.

परंतु, काळाचे चाक वेगाने फिरले आणि पाहता पाहता सर्व काही बदलून गेले. तंत्रज्ञानाने प्रचंड वेगाने मोठी झेप घेतली आणि माहिती तंत्रज्ञानाच्या या अथांग विश्वात इंटरनेटच्या माध्यमातून समाजमाध्यमांनी आपला चंचूप्रवेश केला. बघता बघता 'कंटेंट क्रिएटर्स'चे पेव फुटले आणि जगातील सर्व ज्ञान त्या हातातील छोट्याशा मोबाईलच्या स्क्रीनवर एका क्लिकवर उपलब्ध होऊ लागले. या माहितीच्या महापुरात मुले इतकी व्यस्त झाली की, त्यांना नकळतपणे या डिजिटल जगाचे एक भयंकर व्यसनच जडले. आज जेव्हा मी शिकवण्यासाठी वर्गात प्रवेश करतो, तेव्हा समोरचे चित्र पाहून मन सुन्न होते. जवळपास सर्वच मुले माना खाली घालून आपल्या मोबाईलच्या पडद्यामध्ये पूर्णपणे हरवलेली आणि अडकून पडलेली दिसतात. कोणीही कुणाशी साधी नजर मिळवत नाही की एक शब्दही बोलत नाही. त्यांच्यातल्या गप्पा आता केवळ ऑनलाईन चॅटिंगच्या स्वरूपात रूपांतरित झाल्या आहेत. दोन माणसांमधला जिवंत संवाद आता पूर्णपणे थांबलेला दिसतो. पूर्वी वर्गात अनुभवायला मिळणाऱ्या त्या खोडकर गमतीजमती आणि निखळ हास्य आता कायमचे हरवले आहे. सर्व काही फक्त त्या निर्जीव मोबाईलच्या माध्यमातूनच चालते. कोणत्याही गोष्टीवर स्वतःचे डोके चालवण्याची तसदी आता घेतली जात नाही; 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' सारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाद्वारे आयती उत्तरे शोधण्याकडेच सर्वांचा कल असतो. कोणीही एखाद्या शंकेसाठी एकमेकांना काहीही विचारत नाही, त्यामुळे वैचारिक देवाणघेवाण ही संकल्पनाच आता इतिहासजमा झाली आहे.

आजच्या या वर्गांमध्ये एक भयाण शांतता पसरलेली असते. अशा वेळी, मागच्या दशकातील त्या गजबजलेल्या, मुलांच्या किलबिलीने जिवंत वाटणाऱ्या वर्गांची मला प्रकर्षाने आठवण येऊ लागते. एकमेकांसोबत तासन्‌तास हसण्या-खिदळण्यात वेळ घालवणारे ते पूर्वीचे विद्यार्थी आणि आजच्या या मुलांची स्तब्धता पाहिल्यावर मन कमालीचे अस्वस्थ होते. या अफाट तंत्रज्ञानाने माणसामाणसांमधला जिवंत संवाद कसा हिरावून घेतला आहे, याची जाणीव ही वर्गातली शांतता करून देते. मुलांच्या वैचारिक प्रक्रियेला आलेली ही स्तब्धता आणि त्यांचे हे यंत्रवत होणे पाहून एक शिक्षक म्हणून माझे मन अधिकच अशांत होत जाते.

"अरे, बोला रे एकमेकांशी..." असे मी अनेकदा स्वतःच्याच मनाशी हताशपणे पुटपुटत असतो. एकेकाळी एकमेकांशी भरभरून बोलणारी, भांडणारी आणि हसणारी मुले आज केवळ तंत्रज्ञानाशी आणि यंत्रांशी मुक्याने संवाद साधत आहेत. ते खऱ्या अर्थाने एकमेकांशी संवाद साधायला विसरून गेले आहेत. जग खूप पुढे गेले आहे, बदलले आहे, हे मान्यच आहे; परंतु एक विद्यार्थी म्हणून आणि मुख्य म्हणजे एक माणूस म्हणून ज्या मूलभूत गरजा असतात, त्यातील 'संवाद' या सर्वात महत्त्वाच्या गरजेचा आता सर्वांनाच विसर पडला आहे. कदाचित, तंत्रज्ञानाच्या अनेक भयंकर दुष्परिणामांपैकी हा सर्वात गंभीर दुष्परिणाम असावा. संवादाअभावी आजची ही तरुण पिढी अधिकाधिक एकलकोंडी आणि एकाकी होत चालली आहे. या एकाकीपणाचा प्रवास भविष्यात त्यांना आणि समाजाला कोणत्या वळणावर घेऊन जाईल, हे आज तरी सांगणे अवघड आहे.

– तुषार भ. कुटे

भारतीय वैद्यकीय शिक्षणाचे विदारक वास्तव

आजच्या काळात भारतातील सर्वात महागड्या सेवा क्षेत्रांचा विचार केल्यास, त्यात आरोग्य क्षेत्राचा क्रमांक प्रामुख्याने आणि खूप वरचा लागतो. गेल्या काही वर्षांत वाढते आजार आणि बदलत्या जीवनशैलीमुळे उत्तम आरोग्य ही प्रत्येक भारतीयाची सर्वात मूलभूत आणि महत्त्वाची गरज बनली आहे. या विविध प्रकारच्या शारीरिक आणि मानसिक समस्यांना तोंड देण्यासाठी साहजिकच तज्ज्ञ आणि उत्तम डॉक्टरांची गरज भासते. मात्र, वैद्यकीय शिक्षणाच्या मर्यादित संधी आणि वाढता खर्च यामुळे एकेकाळची पवित्र मानली जाणारी 'आरोग्यसेवा' आता पूर्णपणे एक 'आरोग्य व्यवसाय' बनली आहे. देशभरात वैद्यकीय शिक्षण देणाऱ्या दर्जेदार महाविद्यालयांची प्रचंड वानवा असल्यामुळेच, वैद्यकीय उपचार ही आता सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर जाणारी एक महागडी गोष्ट झाली आहे.

आज आपल्या देशात 'एमबीबीएस' सारखे वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करायचे असेल, तर खाजगी महाविद्यालयांमध्ये कोट्यवधी रुपयांचा खर्च येतो. एकीकडे या खाजगी महाविद्यालयांची संख्या मर्यादित आहे, तर दुसरीकडे सर्वसामान्यांना परवडतील अशा शासकीय वैद्यकीय संस्थांची संख्या त्याहून कितीतरी पटीने कमी आहे. या विषमतेमुळे दरवर्षी देशात डॉक्टर म्हणून बाहेर पडणाऱ्या पदवीधरांची संख्या अत्यंत अल्प असते. जेव्हा एखादा विद्यार्थी आणि त्याचे पालक डॉक्टर होण्यासाठी सुरुवातीलाच कोट्यवधी रुपयांची फी भरतात, तेव्हा सहाजिकच पदवी मिळाल्यानंतर त्या पैशांची वसुली करण्याकडे त्यांचा कल असतो. परिणामी, रुग्णांकडून आणि सामान्य नागरिकांकडून उपचारांच्या नावाखाली अवाढव्य बिले आकारली जातात. याच दुष्टचक्रामुळे एका उदात्त सेवेचे रूपांतर आता एका खऱ्याखुऱ्या आणि नफेखोर व्यवसायामध्ये झालेले दिसून येते.
या परिस्थितीचा थेट परिणाम असा झाला आहे की, आजघडीला भारतात जेवढे डॉक्टर तयार होतात, त्याहून कितीतरी अधिक पटीने भारतीय विद्यार्थी वैद्यकीय शिक्षण घेण्यासाठी परदेशाची वाट धरताना दिसत आहेत. रशिया आणि युक्रेन यांसारख्या देशांमध्ये दरवर्षी दहा-दहा हजारांच्या संख्येने भारतीय मुले एमबीबीएसचे शिक्षण घेण्यासाठी स्थलांतर करत आहेत. एका वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झालेल्या रशियातील एका विद्यापीठाच्या जाहिरातीचा संदर्भ पाहिल्यास हे वास्तव अधिक गडद होते. त्या जाहिरातीनुसार, रशियामधील एकाच विद्यापीठात तब्बल २४०० भारतीय विद्यार्थ्यांना प्रवेश दिला जाऊ शकतो. सर्वात आश्चर्याची बाब म्हणजे, या विद्यापीठाची एका वर्षाची फी केवळ सहा हजार डॉलर्स आहे, जी भारतीय चलनानुसार जवळपास पावणेसहा लाख रुपये इतकी होते. विशेष म्हणजे या रकमेत विद्यार्थ्यांचा राहण्याचा आणि जेवणाचा खर्चही समाविष्ट आहे! याच तुलनेत भारतीय विद्यापीठांचा विचार केला, तर आपल्याकडे यापेक्षा तिप्पट ते चौपट अधिक खर्च येतो. शिवाय, आपल्याकडील आणि रशिया-युक्रेनमधील शिक्षणाच्या दर्जात फार मोठी तफावत आहे, असेही नाही. कारण तिथेही हे संपूर्ण शिक्षण इंग्रजी माध्यमातूनच दिले जाते. त्याहूनही मोठी जमेची बाजू म्हणजे, या परदेशी विद्यापीठांशी संलग्न असणाऱ्या रुग्णालयांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या प्रात्यक्षिकांसाठी तब्बल ६००० बेड्सची अद्ययावत व्यवस्था उपलब्ध आहे. यावरून युरोपातील आणि रशियासारखे देश आपल्या आरोग्य शिक्षणावर आणि पायाभूत सुविधांवर किती मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करत आहेत, हे लक्षात येते. तिथली दर्जेदार शिक्षण पद्धती, अद्ययावत अंतर्गत व्यवस्था आणि एकंदरीत मिळणाऱ्या उत्तम सुविधा पाहता, भारतीय विद्यार्थी तिकडे का वळणार नाहीत? या मूलभूत प्रश्नाचे उत्तर आता आपण सर्वांनीच शोधायला हवे.
दुर्दैवाने, आपले भारतीय राजकारणी व्यासपीठावरून शिक्षणाच्या आणि विकासाच्या भल्यामोठ्या गप्पा मारतात; परंतु प्रत्यक्ष विद्यार्थ्यांच्या गरजा ते खरोखरच पूर्ण करू शकतात का? किंवा अत्यंत कमी दरामध्ये, सर्वसामान्यांना परवडेल असे उच्च शिक्षण ते देऊ शकतात का? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा साधा प्रयत्नही त्यांच्याकडून होताना दिसत नाही. आपल्या देशाच्या अफाट लोकसंख्येच्या गुणोत्तरामध्ये आपल्याला नेमक्या किती डॉक्टरांची आणि आरोग्य सुविधांची गरज आहे, याचा कोणताही सखोल अभ्यास किंवा नियोजन होताना दिसत नाही. केवळ महाराष्ट्राचेच उदाहरण घ्यायचे झाल्यास, राज्यातून दरवर्षी तब्बल तीन ते साडेतीन लाख विद्यार्थी 'अभियंता' म्हणून बाहेर पडतात. मात्र, त्या तुलनेत एमबीबीएस होऊन समाजाच्या सेवेत रुजू होणाऱ्या डॉक्टरांची संख्या केवळ काही हजारांमध्येच अडकलेली आहे. मागणी आणि पुरवठ्यातील याच प्रचंड तफावतीमुळे आज आरोग्यसेवा अधिकाधिक महागडी बनत चालली आहे. या भयानक वास्तवावर जेव्हा सामान्य नागरिक किंवा विद्यार्थी शासनाला जाब विचारण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा त्यांना थेट 'देशद्रोही' ठरवण्याची नवी प्रथा सुरू झाली आहे. अशा मुस्कटदाबीच्या वातावरणात व्यवस्थेविरुद्ध जनमताचा प्रभावी रेटा कसा तयार होणार? हाच आता खरा कळीचा मुद्दा बनला आहे.

--- तुषार भ. कुटे

करिअरच्या शर्यतीतील 'लास्ट बेंचर्स' आणि शिक्षणाचे वास्तव

वर्गातील शेवटचा बेंच हा माझ्यासाठी नेहमीच एका प्रचंड कुतूहलाचा आणि अभ्यासाचा विषय राहिला आहे. सर्वसाधारणपणे असा एक सार्वत्रिक समज आहे की, ज्या विद्यार्थ्यांना शिक्षकांचा धाक नको असतो आणि ज्यांना अभ्यासापासून चार हात लांब राहायचे असते, त्यांचा हक्काचा अड्डा म्हणजे हा वर्गातला शेवटचा बेंच. बहुतांश शिक्षकांचेही या मताशी नक्कीच एकमत होईल. अर्थात, या समजाला काही सकारात्मक अपवादही आहेतच. मी स्वतः अशी अनेक मुले पाहिली आहेत, जी अगदी शेवटच्या बेंचवर बसूनही शिक्षणाविषयी प्रचंड उत्सुकता दाखवतात आणि वर्गात चमकतात. पण तूर्तास, आपण या अपवादात्मक विद्यार्थ्यांचा विचार बाजूला ठेवूया आणि आजच्या एका वेगळ्याच विदारक वास्तवाकडे वळूया.

जेव्हा व्यावसायिक आणि नोकरी मिळवून देणाऱ्या म्हणजेच करिअर ओरिएंटेड कोर्सेसच्या वर्गांमध्येही असेच शिक्षणाविषयी पूर्णपणे उदासीन असणारे 'लास्ट बेंचर्स' दिसतात, तेव्हा मात्र मनात आश्चर्याची आणि चिंतेची लाट उसळल्याशिवाय राहत नाही. आजकाल महाविद्यालयात तीन-चार वर्षे नुसता वेळ घालवून पदवीचा कागद कसातरी मिळवला जातो. यात खऱ्या अर्थाने ज्ञान किंवा शिक्षण किती असते? या प्रश्नाचे उत्तर न शोधलेलेच बरे. जेव्हा केवळ पदवीच्या प्रमाणपत्रावर नोकरी मिळत नाही, हे भीषण वास्तव समोर येते, तेव्हा नोकरीच्या आशेने हे विद्यार्थी अशा महागड्या करिअर ओरिएंटेड कोर्सेसला प्रवेश घेतात. निदान यातून तरी नोकरी मिळेल का, याची चाचपणी ते करू पाहतात. पण इथेही शिकण्याची भूक त्यांच्यात नसते. अनेकदा हे कोर्सेस करणे हा विद्यार्थ्यांचा स्वतःचा निर्णय नसून, तो पालकांचा अट्टहास असतो. बाहेरून एखादा कोर्स केल्यावर तरी आपल्या पाल्याला चांगली नोकरी मिळेल, या भाबड्या आशेपोटी पालक भक्कम फी भरून मुलांना तिथे प्रवेश घेण्यास भाग पाडतात. विद्यार्थ्यांची मानसिक तयारी किंवा आवड नसतानाही हे शिक्षण त्यांच्यावर एकप्रकारे लादले जाते. अशा परिस्थितीत, वर्गात मागच्या बाकावर बसून या कोर्सचे उरलेले महिने कसेबसे ढकलून वेळ कसा मारून नेता येईल, याचाच विचार हे विद्यार्थी करत असतात. हा केवळ वेळेचाच नाही, तर तरुणाईच्या अमूल्य ऊर्जेचा आणि पालकांच्या घामाच्या पैशांचाही अपव्यय ठरतो.

गेल्या काही वर्षांतील आपल्या शिक्षण व्यवस्थेची आणि समाजाची एकंदर स्थिती पाहिली, तर विद्यार्थ्यांमध्ये असा आळशी आणि बेजबाबदार दृष्टिकोन का बळावला आहे, याची सहज कल्पना येते. महाविद्यालयात कसलेही कष्ट न घेता सहजासहजी मिळणारे गुण, काहीही न करता मिळणारा फर्स्ट क्लास आणि कॉलेजची पायरी न चढताही हातात पडणाऱ्या पदव्या, यामुळे शिक्षणाचे गांभीर्यच कुठेतरी नष्ट झाले आहे. त्यातच, आपण स्वतः काहीही कमवले नाही तरी वडिलोपार्जित संपत्तीवर आपले उर्वरित आयुष्य आरामात निघून जाईल, असा एक चुकीचा समज आजच्या अनेक तरुणांच्या मनात खोलवर रुजला आहे. या सर्व गोष्टींची अंतिम परिणती म्हणजेच वर्गातील शेवटच्या बेंचवर बसून वेळकाढूपणा करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या संख्येत होणारी वाढ. ज्या क्षेत्रात सध्या 'स्कोप' आहे किंवा जिथे सगळे जात आहेत, तिथेच मेंढरांसारखे डोळे झाकून जायचे, ही प्रवृत्ती अशीच वाढत राहिली तर भविष्यात मोठे नुकसान अटळ आहे.

यावर एकच प्रभावी उपाय आहे, तो म्हणजे स्वतःची आवड ओळखणे. ज्या क्षेत्रात खरोखरच आपली गती आणि आवड आहे, तिथे जर तरुणांनी आपली ऊर्जा पणाला लावली, तर हा वेळेचा, पैशांचा आणि बुद्धिमत्तेचा होणारा अफाट अपव्यय आपण नक्कीच थांबवू शकतो. या सर्व चुकीच्या प्रक्रियेत नेमका दोष कोणाचा आहे? पालकांच्या अवास्तव अपेक्षांचा की मुलांच्या आळशी आणि भरकटलेल्या मानसिकतेचा? याचा अत्यंत गांभीर्याने विचार आणि आत्मपरीक्षण आता या दोघांनीही करण्याची वेळ आली आहे.

--- तुषार भ. कुटे 

#education #india #ai #marathi

 

अमेरिकी शिक्षणातही आता एआय!

शिक्षण क्षेत्रात भविष्याच्या दृष्टीने एक मोठे पाऊल उचलत, 🇺🇸 अध्यक्ष ट्रम्प यांनी एक कार्यकारी आदेशावर स्वाक्षरी केली आहे, ज्याद्वारे AI (आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स) शिक्षण आता अमेरिकेतील शाळांमध्ये — अगदी बालवर्ग (किंडरगार्टन) पासूनच — समाविष्ट होणार आहे! 🤖✏️

भविष्यातील AI-आधारित जगात यशस्वी होण्यासाठी लहान वयातच विद्यार्थ्यांमध्ये आवश्यक कौशल्ये विकसित करणे, हा यामागचा उद्देश आहे. 🌎📚

कोडिंगच्या मूलभूत संकल्पनांपासून ते AI आपल्या दैनंदिन जीवनावर कसा परिणाम करतो हे समजावून देण्यापर्यंत, या उपक्रमाचा उद्देश पुढील पिढीतील नेतृत्व करणारे आणि नवोन्मेषक घडवणे हा आहे. 🚀✨

ही एक साहसी आणि दूरदृष्टीपूर्ण योजना असून, अमेरिका तंत्रज्ञान आणि शिक्षण क्षेत्रात जागतिक आघाडीवर राहावी, यासाठीचा एक निर्णायक टप्पा आहे! 🎓🇺🇸

 

महाराष्ट्रात आता हिंदी सक्ती

महाराष्ट्राच्या सर्व शाळांमध्ये आता पहिलीपासून प्रामुख्याने उत्तर भारतामध्ये बोलल्या जाणाऱ्या “हिंदी” या भाषेचा समावेश केला जाणार आहे. अर्थात महाराष्ट्रातील सर्व मुलांना आता हिंदी शिकणे सक्तीचे होणार आहे. याविषयी विविध स्तरातील लोकांकडून नकारात्मक आणि सकारात्मक प्रतिक्रियादेखील ऐकायला मिळाल्या. खरंतर या निर्णयामागची छुपी आणि खरीखुरी पार्श्वभूमी लक्षात घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.
स्वातंत्र्यानंतरच्या ७८ वर्षांमध्ये ९०% पेक्षा अधिक पंतप्रधान हे उत्तर भारतीय राज्यांमधून आलेले आहेत. शिवाय लोकसंख्येचा आधार घेतला तर त्यांचीच भाषा बोलणारी जवळपास ४० टक्के लोकं भारतामध्ये आहेत. याच कारणास्तव त्यांच्या हिंदी भाषेला ‘राष्ट्रभाषा’ म्हणून सातत्याने प्रोत्साहन दिले गेले. घटनेमध्ये आपल्या देशाला कोणतीही राष्ट्रभाषा नाही. तरीदेखील संघराज्याची राजभाषा म्हणून इंग्रजीबरोबर हिंदी भाषेला देखील स्वीकारले गेले. कालांतराने जवळपास प्रत्येक हिंदीधार्जिण्या सरकारांनी हिंदीला अप्रत्यक्षपणे राष्ट्रभाषा म्हणून पुढे आणले. उत्तरेकडील राज्ये वगळता अन्य राज्यांमध्ये त्रिभाषासुत्रीचा अवलंब केला गेला. हिंदी ही राष्ट्रभाषा आहे म्हणून ती सर्वांनी स्वीकारायला हवी, तसेच सर्वांना बोलता देखील यायला हवी असा छुपा अजेंडा घेऊन राज्यकर्ते देशभर हिंदीचा प्रसार करत गेले. आजही महाराष्ट्रातील बहुतांश लोकांमध्ये हाच गैरसमज आहे की, हिंदी ही देशाची राष्ट्रभाषा आहे. मागील ७८ वर्षांचे हे फलित आहे, असेच म्हणावे लागेल. दक्षिणेकडच्या राज्यांनी विशेषतः तामिळनाडू आणि केरळ यांनी हिंदीला सरळ सरळ धुडकावून लावले. त्यांनी स्वतःची राज्यभाषा आणि इंग्रजी याच दोन भाषांना प्राधान्य दिले. हिंदी येत नसली तरी त्याचा काहीच परिणाम राज्यांच्या प्रगतीवर झाला नाही. याउलट आज उत्तर भारतातील राज्ये आणि दक्षिण भारतातील राज्ये यांचा तुलनात्मक अभ्यास केला तर आपल्याला लक्षात येईल की, दक्षिण भारतीय राज्यांचा भारताच्या प्रगतीमध्ये सर्वाधिक वाटा आहे. ही राज्ये हिंदी बोलत नाहीत, याचा कदाचित मत्सर उत्तर भारतीय राज्यकर्त्यांमध्ये तयार झालेला असावा. महाराष्ट्राने मात्र अतिशय सहजपणे त्रिभाषासूत्रे अवलंबली. इथल्या लोकांना हिंदी शिकायला लावली. आजही बहुतांश मराठे याच गैरसमजात आहेत की हिंदी ही राष्ट्रभाषा आहे. हा गैरसमज दूर करण्यासाठी अजूनही बरेच प्रयत्न करावे लागतील, असे दिसते.
मराठी लोकांना हिंदी बोलता आणि समजता येत असल्याने शिवाय प्रगतीच्या दृष्टीने भारतातील पहिले राज्य असल्याने बहुतांश उत्तर भारतीयांचा कामासाठी आणि शिक्षणासाठी प्राधान्यक्रम नेहमीच महाराष्ट्राला राहिलेला आहे. मराठी माणूस सहजपणे हिंदीत बोलतो. आपल्या भाषेला तो कधीच प्राथमिकता देत नाही. या अनुभवावरून हळूहळू उत्तर भारतीय लोक मराठ्यांना दुय्यम दर्जाचे वागवू लागले. आज त्यांची संख्या महाराष्ट्रात १० टक्क्यांपेक्षा अधिक झालेली आहे. महाराष्ट्रात मराठी महत्त्वाची नाही तर हिंदीच महत्वाची आहे असं हळूहळू उत्तर भारतीयांनी मराठी लोकांच्या मनात ठसवायला सुरुवात केली. परंतु सुदैवाने का होईना मराठी लोक शहाणे व्हायला लागलेले आहेत. मागच्या वर्षा दोन वर्षांमधील आपल्या शहरांमधील काही घटनांचा आढावा घेतला तर लक्षात येईल की बहुतांश ठिकाणी बाहेरून विशेषत: उत्तर भारतातून आलेले उपरे लोक मराठी बोलायला सरळ नकार देत आहेत आणि इथल्या स्थानिकांवर हिंदी बोलण्यासाठी सक्ती करत आहेत. विशेष म्हणजे यावर महाराष्ट्रातील एखादा पक्ष वगळला तर कोणीही प्रतिक्रिया देत नाही. अर्थात यामागे सहजपणे वाकणारा मराठी माणूस आणि दहा टक्क्यांची बिगर मराठी मते आहेत, हे वेगळे सांगायला नको. उत्तर भारतीयांच्या अरेरावीला मराठी माणूस देखील आता प्रतिकार करू लागलेला आहे. समाजमाध्यमांद्वारे अशा घटना वेगाने संपूर्ण मराठी प्रदेशात समजतात. यातून एक प्रकारची जनजागृती देखील होते. अर्थात याच कारणास्तव हिंदीला राष्ट्रभाषा करण्याच्या प्रक्रियेला खीळ बसल्याची दिसते. कदाचित यामुळेच गोबरपट्ट्यातील या भाषेचा जर थेट अभ्यासक्रमातच प्रवेश केला तर येणाऱ्या पिढीकडून होणारा विरोध मावळू शकेल, असे राज्यकर्त्यांना वाटत असावे. इंग्रजी माध्यमाच्या म्हणून नावारूपास आलेल्या आणि हिंदीतून शिकवणाऱ्या सीबीएसई शाळांमधील मराठीसक्ती डावलून आता मराठी शाळांमध्ये हिंदीसक्तीची प्रक्रिया का सुरू केलेली आहे? या प्रश्नाचे उत्तर सद्सद्विवेकबुद्धीने शोधणे महत्वाचे आहे.
मागील काही वर्षांपासून महाराष्ट्रामध्ये कुत्र्याच्या छत्रीप्रमाणे इंग्रजी माध्यमाच्या आणि विशेषतः सीबीएसई बोर्डाच्या शाळा वाढलेल्या दिसतात. या सर्व शाळांमध्ये ‘राष्ट्रभाषा’ म्हणून हिंदीचा प्रचार आणि प्रसार केला जातो. इंग्रजीपेक्षा हिंदी बोलण्यामध्ये येथे शिकणारी मुले वाकबगार असतात. त्यांना मराठी भाषेचे विशेष काही वाटत नाही. एका अर्थाने आपल्या मायभाषेला ते दुय्यम दर्जा देतात. ९९ टक्के पेक्षा अधिक मुलांना मराठीपेक्षा हिंदी भाषाच जवळची वाटते. अर्थात यातून एक गोष्ट लक्षात येते की अभ्यासक्रमात हिंदी भाषा असेल तर येणारी पिढी ती लवकर आत्मसात करते. स्थानिक भाषेला देखील दुय्यम दर्जा प्राप्त होतो. आणि आपली भाषा इतरांवर लादण्याचा मार्ग देखील मोकळा होतो. हाच मार्ग सध्या सरकारने अवलंबलेला दिसतो. यात दुमत असण्याचे कारण नाही. नवीन शैक्षणिक धोरणाचे नाव पुढे करून पहिलीपासून त्रिभाषासुत्री सुरू करण्याचे सांगितले गेले. याच नवीन शैक्षणिक धोरणामध्ये मातृभाषेतून प्राथमिक शिक्षण देण्याची योजना होती परंतु याकडे सरळ सरळ दुर्लक्ष करण्यात आले. म्हणजेच आपल्या सोयीनुसार दुटप्पी भूमिका घेण्याचे धोरण राज्यकर्त्यांचे आहे, असेच दिसून येते .
महाराष्ट्रातील लोकांना हिंदी येवो अथवा ना येवो याने काहीही फरक पडत नाही. परंतु इंग्रजी मात्र महत्त्वाची आहे, यात दुमत नाही. तरीदेखील हिंदीची सक्ती का? हा महत्त्वाचा प्रश्न पडतो. उत्तर भारतातील ४०% लोकांना महाराष्ट्र व इतर दक्षिण भारतीय राज्यांमध्ये सहजपणे फिरता यावे, रोजगार उपलब्ध व्हावा अर्थात एक प्रकारे त्यांना लुबाडता यावे, म्हणून ही सक्ती केली जात नाही ना? हाही प्रश्न पडतो. हिंदी सारखा अनावश्यक विषय अभ्यासक्रमामध्ये घालून मुलांच्या मेंदूवरील ओझे वाढविण्यात काय अर्थ आहे? त्यापेक्षा आधुनिक काळात आवश्यक असलेले संगणक ज्ञान किंवा संगणकीय भाषा जर मुलांना शिकवली तर निदान त्याचा उपयोग ते आपल्या करिअरच्या दृष्टिकोनातून करू शकतील. हिंदी शिकल्यानंतर कोणता मराठी मुलगा पटना, लखनौ, कानपुर, भोपाळ, रांची सारख्या “अतिप्रगत” शहरांमध्ये नोकरी शोधत वणवण फिरणार आहे?
ज्यांची पैदास जास्त त्यांची राष्ट्रभाषा, हे जर सूत्र वापरले तर कोंबडीला राष्ट्रीय पक्षी आणि कुत्र्याला राष्ट्रीय प्राण्याचा दर्जा लगेचच देऊन टाकायला हवा. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हिंदीचा आणि हिंदुत्वाचा देखील काहीही संबंध नाही. भारत देशातील एकूण हिंदूंपैकी जवळपास ३० टक्के हिंदूंची मातृभाषा हिंदी आहे. अर्थात ७० टक्के लोक बिगरहिंदी भाषा बोलतात!
एकंदरीत स्वतःचा छुपा अजेंडा पसरवण्यासाठी दख्खन परिसरातील संस्कृती नष्ट करण्यासाठी उत्तरेतील राज्यकर्त्यांचा कुटील डाव सातत्याने मराठी माणसांवर टाकला जात आहे. तो मराठ्यांनी योग्य वेळी समजून घ्यायला हवा. अन्यथा आपली पुढची पिढी मराठी भाषा विसरून ‘हमरे को तुमरे को’ त्या भाषेमध्ये संवाद साधताना दिसेल, यात शंका नाही.

— तुषार भ. कुटे. 

बालशिक्षणाला नवं वळण देणाऱ्या डॉ. मारिया मॉन्टेसरी

मानवी प्रगतीसाठी अत्यावश्यक असलेल्या मूलभूत घटक म्हणजे शिक्षण होय. शिक्षणाने माणूस शहाणा बनतो, प्रगल्भ होतो. म्हणून सुयोग्य शिक्षण घेणे हा मानवी जीवनातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे. आपल्या इतिहासामध्ये आजवर अनेक शिक्षणातज्ञांनी शिकवण्यासाठी नवनवीन पद्धती विकसित केल्या. वेगवेगळ्या संकल्पनांद्वारे बालशिक्षणाचा पाया मजबूत करण्याचा प्रयत्न केला. कालानुरूप नवनवे बदल होत गेले, नवीन विचार आत्मसात होत गेले आणि त्यातूनच मानवी प्रगतीची द्वारे उघडत गेली. अशाच शिक्षण पद्धतीच्या विकासामध्ये अर्ध्वयू असणारे नाव म्हणजे ‘मारिया मॉन्टेसरी’ होय.
आजकाल सर्वत्र माजलेल्या इंग्रजी शिक्षणाच्या स्तोमामध्ये मॉन्टेसरी पद्धतीच्या शाळा देखील वाढलेल्या दिसतात. याच मॉन्टेसरी पद्धतीच्या प्रणेत्या म्हणजे डॉ. मारिया मॉन्टेसरी होय. मागच्या शतकामध्ये त्यांनी शिक्षणाच्या एका नव्या पद्धतीचा पाया रचला. माणसाच्या शिक्षणाची सुरुवात जिथून होते त्या बालशिक्षणात नव्या संकल्पनांचा अंतर्भाव मॉन्टेसरी यांनी केला. याच मारीया मॉन्टेसरी यांची गोष्ट सांगणारे हे पुस्तक ‘बालशिक्षणाला नवं वळण देणाऱ्या डॉ. मारिया मॉन्टेसरी’.
भारताप्रमाणेच युरोपातीलही बहुतांश देशांमध्ये शतकभरापूर्वी शिक्षणाची आणि विशेषत: महिला शिक्षणाची परिस्थिती फारशी बरी नव्हती. एक विशिष्ट साचेबद्ध शिक्षण मुलांना दिले जायचे. यात मुलांच्या आवडीचा त्यांच्या मानसिकतेचा विचार करण्यास प्राथमिकता नव्हती. परंतु मॉन्टेसरी यांनी आपल्या अनुभवातून शिक्षणाचा नवा विचार रुजवला. शिकणे म्हणजे काय हे मारिया मॉन्टेसरी यांना व्यवस्थित समजले होते.  जेव्हा एखादी गोष्ट आपल्याला आत्मसात करायची असते तेव्हा आपल्या मेंदूचा, क्रियांचा सुयोग्य वापर केला गेला पाहिजे.  याच दृष्टिकोनातून त्यांनी मॉन्टेसरी शिक्षण पद्धत विकसित केली.
मॉन्टेसरी या मूळच्या इटली मधल्या. झोपडपट्टीत राहणाऱ्या मुलांना शिक्षण देण्यासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला. त्यांच्या अनुभवातून नवी साधने निर्माण केली. आणि यातूनच बालशिक्षण देण्यासाठी नवी पद्धती नावारूपास आणली. हळूहळू तिची उपयुक्तता लक्षात आल्याने इटलीबाहेर देखील तिचा प्रसार व्हायला लागला. संपूर्ण युरोपातून मॉन्टेसरी यांची मागणी वाढली. आणि लवकरच अमेरिकेसारख्या प्रगत देशात देखील मॉन्टेसरी शिक्षण पद्धतीचा शिरकाव झाला. बहुतांश शाळांनी या पद्धतीचा अवलंब करायला सुरुवात केली. मॉन्टेसरी शाळांमध्ये शिकवणाऱ्या शिक्षकांना त्या स्वतः प्रशिक्षित करत असत. म्हणूनच त्यांचे जगभरात बहुतांश देशांमध्ये दौरे देखील झाले. विशेष म्हणजे भारताला देखील त्यांचा नऊ-दहा वर्षांचा सहवास लाभलेला आहे. या काळात महाराष्ट्रातील अनेक शहरांमध्ये त्यांचे वास्तव्य होते. कोल्हापुरात त्यांनी मॉन्टेसरी पद्धतीची शाळा सुरू केली होती जी आजतागायत चालू आहे.
विशेष म्हणजे त्यांच्या शैक्षणिक कार्यासाठी त्यांचे तीन वेळात नोबेल साठी नामांकन देखील झाले होते. त्यांना हा पुरस्कार मिळाला नसला तरी त्यांच्या शिक्षण क्षेत्रातील कार्याचा हा गौरवच मानायला हवा.
आज भारतीय शिक्षण पद्धतीमध्ये चाललेला खेळखंडोबा पाहता शिक्षण हे शिक्षण न राहता फक्त आणि फक्त पैसा कमविण्याचे मोठे साधन बनलेले आहे. आपण खरोखर शिक्षणापासून दूर जात आहोत. केवळ मोठ्या पगाराच्या नोकऱ्या मिळवण्यासाठी शिक्षण घेतले जाते. अर्थात बहुतांश लोकांचा दृष्टिकोन हाच असतो. परंतु प्रयोग, ज्ञान आणि अनुभवाधारित शिक्षणाचा पाया ज्या मॉन्टेसरींनी रचला त्या अजूनही अनेकांना समजलेल्या नाहीत. कदाचित या पुस्तकाचा त्यांना उपयोग होऊ शकेल.

--- तुषार भ. कुटे.

 

जगाची भाषा

जगभरात कुठेही गेलं की इंग्रजीच भाषा वापरतात, असा भारतीयांचा गोड गैरसमज आहे. याच कारणास्तव मागील काही वर्षांपासून इंग्रजी शाळांचं पेव सुटलेलं दिसतं. जगाची भाषा म्हणून आजकाल प्रत्येक जण आपल्या मुलांना इंग्रजी शाळेमध्ये घालताना दिसतो. असेच एक जण आमच्या मित्राच्या ओळखीतल्या निघाले.
त्यांचा मुलगा आयसीएसई नावाच्या आंतरराष्ट्रीय बोर्डाच्या शाळेमध्ये चिंचवडमध्ये शिकतो. त्याचे वडील एका मल्टिनॅशनल अर्थात बहुराष्ट्रीय कंपनीमध्ये कामाला आहेत. कदाचित परदेशातच सेटल व्हायचं म्हणून त्यांचे प्रयत्न चाललेले दिसतात. एकदा देश निश्चित झाला की, आपल्या कुटुंबासह ते त्या देशात स्थायिक होणार होते. अखेरीस त्यांना युरोपातील क्रोएशिया या देशात जाण्याची संधी मिळाली. एकंदरीत तिथलं वातावरण उत्तम... पगारही चांगला म्हणून त्यांनी आपल्या मुलाला आणि पत्नीला इथेच बोलवायचे निश्चित केले होते. परंतु त्यांना नंतर समजले की, या देशात कुठेही इंग्रजी शाळा नाही. सर्व शिक्षण त्यांच्या अधिकृत भाषेत अर्थात क्रोएशियन भाषेमध्ये चालते. म्हणूनच आता ते कात्रीत सापडले आहेत. जगाची भाषा इंग्रजी म्हणून मुलगा चौथीपर्यंत इंग्रजीमध्ये शिकला, आता क्रोएशियामध्ये स्थायिक व्हायचं म्हटल्यावर इंग्रजी काहीच कामाची नाही, हे त्यांच्या ध्यानात आलं. अजूनही त्यांचा निर्णय झालेला नाही!
एकंदरीत काय जगभरातील सर्वच देश मुलांना आपल्या भाषेमध्ये शिक्षण देत आहेत. आपण मात्र इंग्रजीला कवटाळून बसलेलो आहोत. मुलं इंग्रजीतून रट्टा मारताहेत, मार्क मिळवत आहेत, पण ज्ञान मिळवत आहेत का? हा मोठा प्रश्न पडतो. ज्ञानाधारित शिक्षण पद्धतीला जगाने स्वीकारले असतानाही भारत मात्र आपल्या देशाबाहेर उडण्याची स्वप्ने पाहतो आहे. मुलांना परकीय भाषेमध्ये शिक्षण देत आहे. ज्ञान जाऊ द्या, फाडफाड इंग्रजी बोलता आले पाहिजे हे त्यांच्या मनाने ठरवलेले आहे. पण नक्की आपला मार्ग योग्य आहे का? याची चाचपणी मात्र त्यांनी केलेली नाही. अजूनही अनेकांना हे समजलेले नाही की, इंग्रजी शिकणे आणि इंग्रजीतून शिकणे यात जमीन आसमानाचा फरक आहे.

 

एक भेट

मागील आठवड्यामध्ये जुन्नर मधील बेल्हे इथल्या समर्थ महाविद्यालयामध्ये पायथॉन प्रोग्रामिंगच्या व्याख्यानाच्या निमित्ताने जाणे झाले. समर्थ शैक्षणिक संकुलाचे विश्वस्त श्री. वल्लभ शेळके यांची देखील त्यादिवशी भेट झाली. खरंतर या औपचारिक भेटीचे अनौपचारिक संवादामध्ये कसे रूपांतर झाले, ते आम्हाला देखील समजले नाही. वल्लभ शेळके हे इतिहासाचे एक गाढे अभ्यासक होय. त्यांनी इतिहासामध्ये मास्टर्स पदवी देखील प्राप्त केली आहे, हे त्यादिवशी आम्हाला पहिल्यांदाच समजले. आम्ही देखील ऐतिहासिक पुस्तकांचे प्रकाशक आहोत, हे ऐकल्यावर त्यांचा आनंद द्विगुणित झाला. त्यांनी इतिहासातील विविध विषयांवर, ऐतिहासिक व्यक्तिरेखांवर आणि इतिहास संशोधकांवर आमच्याशी सखोल चर्चा केली. यातूनच त्यांच्या एकंदरीत अभ्यासू व्यक्तिमत्त्वाचा आम्हाला देखील अंदाज आला. शिक्षण संस्थेच्या व्यवस्थापन मंडळातील सदस्य इतका अभ्यासू असू शकतो, याचे उदाहरण म्हणजे वल्लभ शेळके होत. वाचनाची आवड असलेल्या या व्यक्तिमत्वाला मी माझे पुस्तक दिले याचा मला देखील मनस्वी आनंद झाला. 

 

त्रिभाषा सूत्र

स्वातंत्र्यानंतर भाषा आधारित राज्य रचना पूर्ण झाल्यावर भारतीय भारतीय संघराज्यातील राज्यांनी शालेय शिक्षणासाठी त्रिभाषा सूत्राचा अवलंब केला होता. किंबहुना केंद्र सरकारनेच स्थानिक भाषा, हिंदी भाषा आणि इंग्रजी भाषा या सूत्राचा राज्यांना अवलंब करण्यासाठी सांगितले. उत्तर भारतातील स्थानिक भाषा ही हिंदी असल्यामुळे त्या ठिकाणी केवळ द्विभाषा सूत्रच लागू होते. मात्र अन्य उर्वरित भारतामध्ये भारतीय संघराज्याची राजभाषा म्हणून हिंदी भाषा अभ्यासक्रमात टाकण्यात आलेली आहे. अर्थात तेव्हापासूनच केरळ आणि तमिळनाडू सारख्या राज्यांनी केंद्राला त्रिभाषा सूत्राच्या केराची टोपली दाखवली होती. आजतागायत या राज्यांमध्ये स्थानिक भाषा व इंग्रजी या दोनच भाषा शालेय शिक्षणात शिकवल्या जातात. अर्थात याचा त्यांना कधीही तोटा झालेला नाही!
उत्तर भारत वगळता अन्य भारतामध्ये शालेय शिक्षणात द्वितीय भाषा म्हणून हिंदीचा समावेश केला जातो. मागील काही दशकांची स्थिती पाहता त्रिभाषा सूत्राचा पुनर्विचार करण्याची आवश्यकता निर्माण झालेली आहे. काही वर्षांपूर्वी इंग्रजी भाषेचे महत्त्व लक्षात घेता महाराष्ट्र सरकारने पहिलीपासूनच इंग्रजी या विषयाचा अभ्यासक्रमामध्ये समावेश केला. तो यशस्वी देखील झाला आहे. परंतु आजची परिस्थिती पाहता पाचवीच्या अभ्यासक्रमापासून हिंदी भाषेचा अतिरिक्त बोजा विद्यार्थ्यांवर पडत असलेला दिसतो. काळाची पावले ओळखून जसा इंग्रजीचा समावेश अभ्यासक्रमामध्ये करण्यात आला तसाच हिंदी या अनावश्यक विषयाऐवजी 'संगणकीय भाषा' हा सर्वोत्तम पर्याय निवडता येऊ शकतो.
एकविसावे शतक हे संगणकीय प्रगतीच्या पुढच्या टप्प्याने सुरू झाले. हळूहळू ते संगणकीय कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या दिशेने प्रवास करत आहे. म्हणूनच विद्यार्थ्यांना संगणकीय प्रोग्रामिंग करता यावी ही येणाऱ्या काळाची गरज ठरणार आहे. शिवाय भारत सरकारने जाहीर केलेल्या नवीन शैक्षणिक धोरणांमध्ये देखील इयत्ता सहावी पासून संगणकीय प्रोग्रामिंग भाषा अभ्यासक्रमामध्ये असावी असे सुचवलेले आहे. अर्थात यामुळे विद्यार्थ्यांवरील अतिरिक्त ताण तयार होईल असे वाटते. तो कमी करायचा असल्यास मराठी, इंग्रजी आणि संगणकीय भाषा असे त्रिभाषा सूत्र ठरविता येऊ शकते.
बहुतांश मुलांना आज लहान वयातच मोबाईल तसेच संगणक यांची ओळख होत असते. परंतु त्याचा वापर ते केवळ गेम खेळणे किंवा व्हिडीओ बघणे यासाठीच करत असतात. या यंत्रांचा निश्चित उपयोग काय, हे संगणकीय प्रोग्रामिंगद्वारे विद्यार्थ्यांना समजू शकते. शिवाय त्यादृष्टीने त्यांचा मेंदू देखील विकसित होण्याकरता मदत होऊ शकेल. 

आज संगणकाचा उपयोग प्रत्येक क्षेत्रातच केला जात आहे. म्हणून विद्यार्थ्यांनी करिअरच्या दृष्टीने कोणतेही क्षेत्र निवडले तरी त्यांना संगणकीय प्रोग्रामिंग माहीत असणे आवश्यक बनले आहे. याच कारणास्तव सर्वच माध्यमांच्या शाळांमध्ये नव्या त्रिभाषीय सूत्राचा अवलंब राज्य सरकारने करावा. जेणेकरून विद्यार्थ्यांवरील अतिरिक्त ताण न वाढता त्यांचा शालेय जीवनातच कौशल्य विकास होण्यास मदत होईल.

Ⓒ तुषार भ. कुटे.

ज्ञानार्थी विरुद्ध घोकंपट्टीवाले

पुणे विद्यापीठामध्ये अभियांत्रिकी क्षेत्रात प्राध्यापक म्हणून काम करत असताना अनेकदा विद्यार्थ्यांच्या तोंडी परीक्षा घेण्याची वेळ आली. बाहेरच्या महाविद्यालयातून परीक्षा घेण्यासाठी एखादा शिक्षक आला की त्याचा दरारा वेगळाच असायचा. याचा अनुभव मी बर्‍याचदा घेतला आहे. प्रत्यक्ष तोंडी परीक्षा चालू झाली की, परीक्षा खोलीच्या बाहेर घोळक्या घोळक्याने मुलं अभ्यास करत बसलेली दिसायची. आपल्याला नक्की कोणता प्रश्न विचारला जाईल, या प्रश्नांचे काहूर जवळपास सर्वांच्याच मनात माजलेले असायचे. यात एक गोष्ट निरीक्षणाने मला निश्चितच समजली. काहीसा भेदरलेला चेहरा आणि थोडा आत्मविश्वासाचा अभाव असलेली मुले आपल्या मातृभाषेतून शिकलेली असावी तर चेहऱ्यावर आत्मविश्वास दाखवणारी मुले बहुतांश इंग्रजी माध्यमातून शिकलेली असायची. जेव्हा प्रत्यक्ष तोंडी परीक्षेला सुरुवात होत असे त्यावेळेस मुलांच्या चेहऱ्यावरुनच त्यांची ओळख होत होती. पण आत्मविश्वासात फरक असला तसाच त्यांच्या ज्ञानामध्ये ही त्याच प्रमाणात फरक दिसून यायचा. मराठी माध्यमातून किंवा स्वतःच्या मातृभाषेतून शिकणारी मुले इंग्रजी आत्मविश्वासाने बोलू शकत नव्हती. पण त्यांचे प्रात्यक्षिकाचे ज्ञान मात्र खूप उत्तम असायचे. दुसरीकडे इंग्रजी फाडफाड बोलणारी मुले फक्त आम्हा परीक्षकांना इंग्रजीतले मोठमोठाले शब्द टाकून गोंधळात टाकण्याचा प्रयत्न करायची. समोरचा बसलेला व्यक्ती हा कोणी तरी मूर्ख आहे, ज्याला आपण अस्खलितपणे इंग्रजीत काहीही बोललो तरी तो लगेच प्रभावित होईल, अशा अशा प्रयत्नात ही मुले असायची. अक्कलशून्य पद्धतीने इंग्रजीमध्ये बडबड करत समोरच्याला वेड्यात काढायची कामे ही मुले व्यवस्थित करत होती. परंतु त्यांच्यापेक्षा कित्येक पावसाळे अधिक बघितलेले आम्ही परीक्षेत मात्र त्यांचा डाव व्यवस्थित ओळखून होतो. तेव्हाच मातृभाषेतली ज्ञानार्थी शिक्षण पद्धती व इंग्रजीतली घोकंपट्टीतून आलेली शिक्षण पद्धती यांच्यातला खराखुरा फरक लक्षात आला. मातृभाषेतील शिक्षण घेतलेल्या मुलांना विषय व्यवस्थित समजलेला असायचा, परंतु त्यांना इतरांसारखा तो अस्खलितपणे इंग्रजीमध्ये मांडता येत नव्हता. हाच काय तो फरक. यातून एक गोष्ट मात्र खूप खूप चांगल्या पद्धतीने विश्लेषण करता आली की, मातृभाषेतून शिकलेले मुले उत्तम प्रकारे ज्ञानप्राप्ती करतात किंबहुना त्यांना ती पहिल्यापासूनच सवय झालेली असते. एकदा सवय लागल्यावर मग भाषा बदलली तरी काही फरक पडत नाही. याउलट परभाषेतून शिकलेल्या विद्यार्थ्यांची स्थिती असते. पहिल्यापासूनच अनेक गोष्टी न समजल्याने त्यांना रट्टा मारायची अर्थात घोकंपट्टी करण्याची सवय झालेली असते. हेच शिक्षण आहे, असं कदाचित त्यांना वाटत असतं. पण जसं फाडफाड इंग्रजी बोलणं प्रतिष्ठा मिळवून देतं त्याहीपेक्षा तुमचं ज्ञान तुम्हाला अधिक प्रतिष्ठा मिळवून देतं असं अनुभवावरून मला वाटतं. 

आपल्या मातृभाषेतून शिक्षण घेतल्यावर आलेले ज्ञान इंग्रजीत मांडायचे असल्यास त्यावर थोडी मेहनत घेण्याची गरज आहे. माझ्यासारख्या मातृभाषेतून शिक्षण घेतलेल्या अनेकांनी अशी मेहनत घेऊन इंग्रजीवर प्रभुत्व प्राप्त केले आहे. एक मात्र नक्की आहे कि, तुमचा तुमच्या भाषेचा पाया पक्का असेल तर तुम्ही कोणतीही भाषा सहजरित्या आत्मसात करू शकता. आपल्याला इंग्रजी भाषा शिकणे जितके सोपे आहे, त्यापेक्षा एखाद्या इंग्रजाला मराठी भाषा शिकणे अवघड आहे, हेही तितकेच खरे! 

आरोग्य आणि शिक्षण

जगापुढे कोरोना सारख्या महामारीचे संकट उभे असताना वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन व युनिसेफ यांनी नुकताच एक शालेय विद्यार्थ्यांच्या आरोग्य विषयीचा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. त्यानुसार जगातील ३३ टक्के शाळांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची सुविधा उपलब्ध नाही. जरी यातील एक तृतीयांश शाळा या आफ्रिकेतील वाळवंटी प्रदेशातल्या असल्या तरी बहुतांश शाळा या भारतातील देखील आहेत. स्वातंत्र्याच्या ७० वर्षांनंतर देखील अनेक भारतीय शाळांमध्ये अजूनही पिण्याच्या पाण्याची सुविधा व्यवस्थित उपलब्ध होऊ शकलेली नाही. तशीच परिस्थिती हात धुण्याच्या पाण्याची व साबणाचीही आहे. भारतामध्ये इंग्रजी माध्यमांच्या शाळांचं फॅड वाढत चालले असताना सरकारी व अनुदानित शाळांकडे मात्र दुर्लक्ष होताना दिसत आहे. विद्यार्थ्यांना शाळेमध्ये लागणाऱ्या मूलभूत सुविधा देखील उपलब्ध होताना दिसत नाहीत. शासकीय शाळांना दरवर्षी अशा विविध कामांसाठी शासनाकडून अतिशय तुटपुंजी रक्कम दिली जाते. त्यामुळे शाळांमध्ये सुविधा उपलब्ध करता येत नाहीत. गावातील नागरिक जर सुजान असतील तर तेच लोकसहभागातून व वर्गणी द्वारे शासकीय शाळांच्या सुधारणा करत आहेत. नागरिकांचे जरी हे कर्तव्य असले तरी शासनाची ही जबाबदारी आहे. भारतासारख्या प्रगतीशील देशांमध्ये शिक्षणाचे बजेट अतिशय कमी आहे. त्यामुळेच शिक्षणाला व शिक्षण मंदिराला दुय्यम स्थान दिले जाते.

रीवाल्युसीऑन डेल युनिफॉर्मे

स्वातंत्र्यानंतर शिक्षणाचे खरे पर्व आपल्या देशात चालू झालं. मुलांना मारून मुटकून शाळेत पाठवायला लागले. शाळेत शिक्षक आणि घरी पालक अशी बऱ्याचदा दुहेरी पिटाई विद्यार्थ्यांची होत असे. हळूहळू मुलांच्या कपड्यांकडे लक्ष जायला लागलं. त्यातून गणवेश हा प्रकार उदयास आला. त्याला आपण आज मराठीत युनिफॉर्म म्हणतो. सगळी मुले सारख्याच कपड्यात यायला लागली. अनेकांना शाळेसाठी कपडे परवडत नसल्याने एकच गणवेश चार-पाच वर्षे घातला जायी. किंवा नवीन कपडे घेताना युनिफॉर्मच्या रूपाने घेतला जायी. कधीकधी हा युनिफॉर्म वाढत्या अंगाचा असायचा. पहिल्या वर्षी घालताना तो एकदमच ढगळ वाटायचा. जसजसे वर्षे पुढे सरकायची, तसा तसा तो नीट यायला लागायचा आणि पूर्ण व्यवस्थित येईपर्यंत तो फाटलेला असायचा! आजही दुर्गम भागातल्या शाळांमध्ये अशीच परिस्थिती आहे. अनेक मुले शाळेत व्यतिरिक्त इतर ठिकाणीही युनिफॉर्म मध्येच असतात. शहरे मात्र आता युनिफॉर्मच्या पुढच्या पायरीवर जाऊन पोहोचलीत.

काही वर्षांपूर्वी युनिफॉर्ममध्ये टायचा समावेश झाला. सुटाबुटाच्या कपड्यांवर घालण्यात येणारे टाय, आता लहान मुलांच्या गणवेशात येऊ लागले होते. सुरुवातीला जेव्हा मुले काय घालायची, तेव्हा कोणीतरी सतत आपला गळा आवळतोय की काय? असं वाटत राहायचं. अनेकदा पालक मुलांच्या टायला त्यांचं मंगळसूत्र म्हणायचे! या मंगळसूत्रानंतर बुटांचा अर्थात शूजचा समावेश युनिफॉर्ममध्ये झाला. सर्व मुलांचे बूट एकाच काळ्या रंगात दिसायला लागले. जी मुले बूट घालून येत नसत, त्यांना एकतर दंड पडायचा किंवा मार मिळायचा. त्यामुळे बूटसंस्कृतीने पुन्हा पालकांच्या खिशाला गळती लावायला सुरुवात केली. यानंतर थोड्याच कालावधीत सॉक्सचा युनिफॉर्ममध्ये समावेश झाला. त्यामुळे व्हाईट सॉक्स कंपल्सरी झाले. अनेकांकडे सॉक्सची एकच जोडी असल्याने त्याला भोक पडेपर्यंत वापरले जात असत. अजूनही ही परिस्थिती सुधारलेली नाही.
कालांतराने युनिफॉर्ममध्ये आणखी एका नव्या भिडूची भर पडली. पीटीच्या तासाला अर्थात शारीरिक शिक्षणासाठी नवीन वेगळा टी-शर्टचा युनिफॉर्म आला. खेळाच्या तासाला मुले मग एकाच रंगाचा व एकाच प्रकारचा टी-शर्ट घालून यायला लागले. या सर्वांतून किती खेळाडू तयार झाले? या प्रश्नाचे उत्तर सापडले तसं फार अवघड आहे. पण, या टी-शर्ट ने त्याच्यासोबत आणखी एका साथीदाराला सोबत आणले होते, ते म्हणजे स्पोर्ट्स शूज! आता खेळताना रेग्युलर शुज घालणार का? मग खेळासाठी वेगळे शूज युनिफॉर्म बरोबर शाळेच्या प्रांगणात दाखल झाले. पुन्हा तोच प्रश्न, किती खेळाडू तयार झाले?
थंडीच्या दिवसांमध्ये मुलांना फक्त युनिफॉर्ममध्ये यायला अवघड जायचं. म्हणून मुले स्वेटर वगैरे घालून यायचे. परंतु त्यामुळे शाळेचे युनिफॉर्म दिसेनासे व्हायचे. यावरही उपाय शोधला गेला. काय तर, स्वेटर्सचाही अंतर्भाव युनिफॉर्ममध्ये झाला! मग मुलं एकाच प्रकारचा व एकाच रंगाचा स्वेटर घालून यायला लागले. आत्तापर्यंत युनिफॉर्म वर बराच खर्च होत होता. पण पालकांची इनकमही वाढत होती, ही गोष्ट ध्यानात घ्यायला हवी.
पावसाळा आला आणि परिस्थिती पालटली. मुले स्वेटर्स न घालता रेनकोट घालून यायला लागली. पुन्हा शाळेची पंचाईत झाली. मग युनिफॉर्मसाठी रेनकोट असा शोध घेतला गेला व त्याचाही समावेश शाळेच्या नव्या गणवेशात करण्यात आला. आतापर्यंत गणवेषाचा आकार जवळपास संपत आला होता. पुढे काय... पुढे काय... करता करता शाळेच्या (आतापर्यंत स्कूल झालेल्या) एक गोष्ट ध्यानात आली की, मुलं शाळेत येतात तेव्हा प्रत्येकाचे दप्तर (माफ करा... स्कूल बॅग) ही वेगवेगळ्या रंगाची व आकाराची असते. तिथे पण आमच्या झिरमिळ्या लावलेल्या कापडी पिशवी पासून मॉडर्न स्कूल बॅग पर्यंत उत्क्रांती झालीच होती! आता युनिफॉर्ममध्ये तिचा समावेश होणार होता. पण पालकांना काय कारण सांगायचे? मुलं एकमेकांची दप्तरे बघतात व तुलना करतात, त्यांना वाईट वाटते, त्यांच्यात भांडणं होतात... ही कारणं आता पटण्यासारखी होती आणि अखेरीस दप्तराचा समावेशही युनिफॉर्ममध्ये झाला. याच कारणास्तव मुलांची पाण्याची बाटली अर्थात वॉटर बॅग सारख्याच रंगात आली१
अशी ही सर्व गणवेशाची उत्क्रांती प्रक्रिया आहे. कदाचित यापुढे नव्या क्लृप्त्या शोधल्या जातील. जसे जे पालक मुलांना सोडायला शाळेत येतात त्यांचे पण कपडे वेगळे असतात. कदाचित त्यामुळे पण मुलं तुलना करतील व भांडतील, तेव्हा काय करायचं? कधीतरी विज्ञानाच्या प्रयोगाला मुलांच्या गणवेशावर काहीच सांडलं तर काय करायचं? याही प्रश्नांची उत्तरे शोधावी लागतील.
सर्वात महत्त्वाचं या लेखाचे शीर्षक असं का दिले? याचा विचार केला असेल, तर ध्यानात असू द्या गणवेशाची उत्क्रांती हे मी स्पॅनिशमध्ये लिहिलय, फक्त लिपी देवनागरी आहे!!!

पहिला भाग इथे पहा

© तुषार कुटे

टाइप ऑफ स्कूल्स

फार वर्षांपूर्वी म्हणजे जेव्हा आम्ही शाळा शिकत होतो, त्या काळात फक्त एकच प्रकारची शाळा असायची. स्वतःच्या मातृभाषेतून शिकण्याचे स्वातंत्र्य आणि मजा होती. पण झालं असं की, आज अनेकांना असं वाटते की आम्ही शासनाच्या एका लोकल आणि फालतू शाळेत शिकलो म्हणून मागे राहिलो आहे. नाहीतर एकेदिवशी नोबेल पारितोषिकच जिंकून आलो असतो अथवा मायक्रोसॉफ्ट आणि गुगल सारखी कंपनी माझ्या नावावर असली असती. मी आज ऑडी, मर्सिडीज, रोल्स-रॉइस सारख्या गाड्यांमधून फिरत असलो असतो. पण मी आज कुठे आहे? इथे भारतात खितपत पडलोय. 

 

आजच्या पालकांची हीच समस्या ओळखून जुन्या आणि अनेक नव्या शिक्षण सम्राटांनी (ते शिक्षण महर्षी जुनं झालं!) नव्यानव्या शाळांची निर्मिती केली व त्यांनी नवा मॉडर्न इंडियन घडवण्याची शपथ घेतली आहे. काहींनी एवढ्या हायफाय शाळा काढल्या आहेत की, शिक्षण क्षेत्रातील 'बलिदानाबद्दल' त्यांना कोणता पुरस्कार द्यावा? हा प्रश्न सरकारला भविष्यात पडू शकतो.
तर एकंदरीत सध्याची परिस्थिती पाहता आपल्या महाराष्ट्रातल्या शाळांचे प्रामुख्याने पाच प्रकार पडतात. मागे एकदा प्रायव्हेट शाळांनी फुकट 'पब्लिक स्कूल' लावल्याने संतापलेल्या शासनाने त्यांचा पब्लिकचा लेबल काढून घेतला! अशा शाळा आता पुढच्या कुठल्यातरी एका कॅटेगरीत मोडतात.

पहिला प्रकार- लोकल स्कूल

या शाळा आहेत सर्वात कमी दर्जाच्या! जिथे मुलांना त्यांच्या मातृभाषेतून हसत-खेळत व आनंदी वातावरणात शिकवले जाते. याच कारणामुळे या शाळेत आजकाल स्टॅंडर्ड विद्यार्थी तयार होत नाहीत. त्यामुळे या शाळांना तसा भाव कमीच आहे. शिवाय ते पालकांकडून पैसे घेत नाहीत. मग अशा शाळांचा दर्जा काय असणार आहे? या शाळांमध्ये स्पर्धा नावाचा प्रकार फारसा अस्तित्वात नसतो. त्यामुळे इथे प्रवेश घेऊन पालकांना आपली मुले रेसमध्ये पळवता येत नाहीत.

दुसरा प्रकार- नॅशनल स्कूल

ही आहे राष्ट्रीय दर्जाची शाळा! जागतिक भाषा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या इंग्रजीची सुरुवात होते इथून. इथे प्रवेश घेणाऱ्या मुलांची स्पर्धा थेट देशातल्या प्रत्येक मुलासोबत होत असते मग तो कुठल्याही राज्याचा असो! त्यामुळे त्याला नॅशनल कॉम्पेटेटरचा दर्जा मिळाल्याशिवाय राहत नाही! 

तिसरा प्रकार- इंटरनॅशनल स्कूल
ही आहे आंतरराष्ट्रीय दर्जाची शाळा. कोणत्या 'इंटरनेशन' ने यांना तो दर्जा दिला असो वा नसो ते स्वतःला आम्ही इंटरनॅशनल आहोत, हे सांगण्याचा अतोनात प्रयत्न करतात. इथे शिकणाऱ्या मुलांची स्पर्धा जगातल्या सर्व देशातील सर्व मुलांसोबत असते. त्यामुळे ऍपल व अमेझॉन चा मालक होण्यासाठी किंवा नोबेल पारितोषिक मिळवण्यासाठी इथे सर्वात जास्त स्कोप आहे.

चौथा प्रकार- ग्लोबल स्कूल
इथे शिकणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्यांची स्पर्धा भुतलावर अस्तित्वात असणाऱ्या प्रत्येक सजीव प्राण्यासोबत होत असते. त्यामुळे तो खऱ्या अर्थाने ग्लोबल सिटीझन म्हणून ओळखला जाऊ शकतो. किंबहुना चित्त्यापेक्षा वेगवान पळण्याची व पाण्यात डॉल्फिनपेक्षा मोठी उडी मारण्याची क्षमता कदाचित प्राप्त करू शकतो! 

पाचवा प्रकार- युनिव्हर्सल स्कूल
युनिव्हर्स म्हणजे विश्व. या विश्वात असंख्य आकाशगंगा आहेत, दीर्घिका आहेत व त्यात अनेक सूर्यमालाही असतील. कदाचित अनेक ठिकाणी सजीवसृष्टी असेल. त्यामुळे युनिव्हर्सल स्कूल मध्ये शिकणाऱ्या मुलांची स्पर्धा या विश्‍वात अस्तित्वात असणाऱ्या सजीव सृष्टीतील प्रत्येक सजीव प्राण्याची होत असते! एवढी मोठी स्पर्धा केल्यावर तो किती बुद्धिमान प्राणी होऊ शकतो? याची आपण कल्पनाही करू शकत नाही. परंतु त्यासाठी दरवर्षी लाखात पैसे मोजावे लागतात. एवढ्या वेगवेगळ्या प्रकारच्या सजिवांशी स्पर्धा करायला शिकायचं, तर लाखभर रुपये त्यापुढे काहीच नाहीत.
एकंदरीत काय, पालकांना निर्णय घेणे सोपे जावे म्हणून हा आमचा सर्व प्रपंच. तसे पाहिले तर मज पामरासी जास्त काही ज्ञान नाही. अर्थात मीही लोकल स्कूलचा विद्यार्थी आहे. तेव्हा घ्या थोडं समजून.

© तुषार कुटे

मुलं कॉपी का करतात?

सन १९९३ असावं. त्या वेळेस मी पाचवीला होतो. कॉपी अशा शब्द मी पहिल्यांदाच ऐकला होता. मराठी माध्यमातून शिकत असल्याने अश्या प्रकारचे शब्द कधितरीच कानी पडायचे. दुसऱ्याचं पाहून लिहिणं म्हणजे कॉपी करणं, हे पाचवीला असताना मला पहिल्यांदा समजलं.

काही मुलांना कॉपी करण्याची कला जन्मत्:च अवगत असते, असं मला त्या काळी काही मित्रांकडे बघुन वाटायचं. केवळ अभ्यास करूनच पास होता येतं, अशी त्या काळची माझी समजूत होती. पण, काही कॉपीबहाद्दर मित्रांना पाहून ती समजूत  बदलून गेली. छोट्या-छोट्या चिठ्ठ्या करून काही मुलं शर्टच्या किंवा पॅंण्टच्या खिश्यात लपवायची. पर्यवेक्षकाच्या नकळत ती परिक्षेच्या काळात कॉपी म्हणून वापरली जात असे. कदाचित, पर्यवेक्षकही अश्या विद्यार्थ्यांकडे दुर्लक्ष करित असावे. त्यामुळे मलाही असू वाटू लागलं होतं की, आपणही कॉपी करून पाहावं. मग, भूगोलाचे पुस्तक उघडले व आपल्या देशातील राजधान्यांची नावं एका छोट्या कागदावर लिहिली. ती चिट्ठी खिशात ठेवून दिली. पण, परिक्षा खोलीत प्रवेश कराताना मात्र अंगाला दरदरून घाम फुटला. अशी कॉपी करण्याची कल्पनाच किती भयंकर आहे, याची जाणीव मला पहिल्याच वेळी व शेवटचीही झाली. पटकन खिशातील चिट्ठी काढून फेकुन दिली व मनाला हायसे वाटले. स्वत:चा स्वाभिमान राखल्याचे समाधानही वाटले. विशेष म्हणजे त्या चिट्ठीत लिहिलेला मजकूर आजही मला पाठ आहे. भारतातील कोणत्याही राज्याची राजधानी मी सांगू शकतो! त्यानंतर आजतागायत कॉपीचा विचारही मनात आला नाही. कॉपी करणे म्हणजे आपला स्वाभिमान गमावणे, हे त्यानंतर माझ्या पक्के मनात रूजुन बसले.

पाचवीपासूनच मी प्रत्येक वर्गात प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण होत होतो. मी स्वत:च्या अभ्यासाने प्रथम क्रमांक मिळवतो, याचे फार समाधान वाटायचे. काही परिक्षांना बाक जवळ जवळ असल्याने शेजारच्या मुलाच्या उत्तरपत्रिकेतील मजकूर सहज दिसायचा. पण, मला माहित होते की, त्या मुलांपेक्षा माझाच अभ्यास चांगला आहे मग मी का त्याची उत्तरे पाहून लिहू? कदाचित यास माझ्यातील उपजत स्वाभिमानाची पेरणी कारणीभूत होती!

आज शिक्षकी पेशात कार्यरत असल्याने बहुतांश वेळा कॉपी या शब्दाशी संबंध येतो. कॉपी करणे का मुलांचा स्थायीभावच आहे, असं कधी कधी वाटू लागतं. त्यातल्या त्यात आजच्या माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात तर या गोष्टी खूप सोपस्कर होऊ लागल्या आहेत. प्रयोगशाळेतील प्रात्याक्षिकांच्या वेळी बऱ्याचा ध्यानात येते की, विद्यार्थ्यांने कॉपी केली आहे. त्यावेळेस कधी कधी स्वत:चीच कीव करावीशी वाटते की, कॉपी करू नका, स्वत:ची बुद्धी वापरा असे विद्यार्थ्यांना बऱ्याच वेळा सांगतो, तरी पण काहीजण आपली वाट का सोडत नाही? पौगंडाव्यस्थेतील मुलांचा स्वाभिमान बिंदू हा सर्वोच्च पातळीवर असतो, असे म्हणतात मग हा स्वाभिमान बिंदू कॉपी करताना का लागू पडत नाही, ही आश्चर्याची बाब वाटते. आपल्या मेंदूचा व विचारक्षमतेचा वापर आपण करून आपण शिक्षण घेवू, याचा विद्यार्थ्यांनी स्वाभिमान बाळगायला हवा. उद्या खऱ्या स्पर्धेच्या जगात प्रवेश केल्यानंतर त्यांना त्यांची हीच सवय प्रगती पथावर मार्गक्रमण करण्यास मदत करणार आहे. अनेकदा त्यांचा स्वत:कडे पाहण्याचा दृष्टीकोण चुकीचा वाटतो. स्वत:च्या कार्यक्षमतेवर ते स्वत:च प्रश्नचिन्ह निर्माण करत असतात. हे प्रश्नचिन्ह त्यांनी बाजूला सारून स्वतंत्र विचार करण्याची सवय जोपासायला हवी. जगात कोणतेही दोन जण सारख्या पद्धतीने कधीच विचार करत नाहीत. त्यामुळे, कोणत्याही दोघांची निर्मीती हुबेहूब सारखी असणे शक्यच नाही! स्वत:ची निर्मीती अभिमानाने दाखविण्यासारखा दुसरा आनंद कदाचित आपण उपभोगू शकत नाही.

माहिती तंत्रज्ञान युग हे निर्मीती कलेचा आधार धरून मार्गक्रमण करत आहे. त्यात स्वत:चे स्थान बनवून व ओळख निर्माण करायची असेल तर दुसरऱ्याचे कॉपी करण्यापेक्षा स्वत:ची क्षमता ओळखायला शिका. दुसऱ्यापेक्षा मी किती उजवा आहे, हे तुम्ही तुमच्या निर्मीतीने दाखवून देऊ शकता. दुसऱ्याचे बोट धरून नदी पार करण्यापेक्षा स्वत:च्या हिमतीवर तीच नदी पार करणे, म्हणजे स्वत:वर विश्वास ठेवणे व तोच आत्मविश्वास वृद्धिंगत करणे होय. 

’कॉपी’ म्हणजे एक प्रकरची चोरीच आहे. चोरी करणे म्हणजे केव्हाही गुन्हाच! असे गुन्हे करण्यापेक्षा निसर्गाचे मानवाला दिलेले वरदान अर्थात मेंदूचा वापर करणे, केव्हाही चांगलेच, असे मला वाटते...

शिक्षणाचा बट्ट्याबोळ

शिक्षणाचा बट्ट्याबोळ

दैनिक गांवकरी... दिनांक: १३ जुलै २०१०

गुरुजींनी सोडवले विद्यार्थ्यांचे पेपर !

नागपूर - महापालिकेच्या शाळेतील शिक्षणाचा दर्जा काय? याची तटस्थ तपासणी करण्यासाठी महापालिकेने एक स्वतंत्र परीक्षा घेतली. त्यात धक्कादायक निकाल लागले. त्यापेक्षाही भयंकर म्हणजे, शेकडो विद्यार्थ्यांचे पेपर्स चक्क गुरुजींनी सोडविले. अशा चाळीस गुरुजींना नोटीस बजावण्यात आल्या असून परीक्षा पद्धतीचे खासगीकरण करण्याचा निर्णय पालिकेने घेतला आहे.

आपल्या शाळेचा निकाल चांगला दाखवण्यासाठी महापालिकेच्या शिक्षकांनी स्वतःच विद्यार्थ्यांची उत्तरपत्रिका सोडवून दिल्याची धक्कदायक बाब प्रशासनाच्या निदर्शनास आली आहे. संबंधित सर्व शिक्षकांचा शोध घेण्यात आला आहे. त्यांना नोकरीवरून काढून का टाकण्यात येऊ नये, अशी नोटीस बजावण्यात आली आहे. हा प्रकार टाळण्यासाठी महापालिकेने आता परीक्षा पद्धतीमध्येच बदल करण्याचा निर्णय घेतला आहे. यानुसार पेपर सेटिंग, मूल्यांकरण आणि तपासणीची कामे खासगी संस्थेमार्फत केली जाणार आहे. महापालिकेच्या प्रस्तावित अर्थसंकल्पात याचा समावेश करण्यात आला आहे. महापालिकेच्या इयत्ता पहिली ते दहावीच्या शैक्षणिक सत्रात दोन घटक चाचण्या, एक सत्र परीक्षा व द्वितीय सत्रात दोन घटक चाचण्या आणि एक वार्षिक परीक्षा घेण्यात येते. यापुढे खासगी संस्था किवा अनुभवी पब्लिकेशन संस्थांना कामे दिली जाणार आहे. याकरिता निविदा बोलावण्यात येणार आहे. निवड करण्यात आलेल्या संस्थेला परीक्षेच्या दिवशी व परीक्षा वेळेच्या एक तासापूर्वी प्रश्‍नपत्रिका पोचवणे आवश्‍यक राहील. तसेच परीक्षेचे संचालन करणे, तपासणी, परीक्षा संपल्यावर पेपर गोळा करणे, मूल्यांकन फेर मूल्यांकन आणि निकालपत्र लावण्याची जबाबदारी सोपवण्यात येणार आहे. महापालिका आयुक्त असीम गुप्ता यांनी उपरोक्त माहिती दिली. याशिवाय महापालिकेच्या अर्थसंकल्पात यावर होणाऱ्या खर्चाची तरतूदसुद्धा करण्यात येणार आहे.

दैनिक सकाळ मध्ये दोन दिवसांपूर्वीच प्रकाशित झालेली ही बातमी...! या बातमीमध्ये शिक्षकांची संख्या निश्चित दिली नसली. तरी दैनिक गावकरी मध्ये यात समाविष्ट शिक्षकांची संख्या ही ४० दिलेली आहे! आपल्या शिक्षणपध्दतीला किती लाजिरवाणी गोष्ट आहे ही. केवळ एकाच शाळेची ही बाब ध्यानात आली. आणखी किती शाळा अश्या प्रकारचे उद्योग करत असतील कोण जाणे. या प्रकारांमुळे शिक्षकांची बदनामी होत आहे. शिवाय विद्यार्थ्यांचे तर मोठेच नुकसान आहे. भारतीय शिक्षणपध्दती सुधारायची असल्यास अशा प्रकारांना आळा घालणे अत्यंत गरजेचे आहे...

शिक्षणाची जबाबदारी कोणाची?

आज शालेय शिक्षणापासुन उच्च शिक्षणाची हालत इतकी खराब झाली आहे की उद्याचा भारत घडविणारे युवक आपण यातुन कसे घडवु हा मोठा प्रश्न डोळ्यासमोर दिसतो. मुलांना व त्यांच्या गुणवत्तेला मार्कांच्या तराजुत तोलणारे आपण कोणते पाप करतो आहोत याची जाणीव प्रत्येकाने ठेवण्याची गरज आहे. याच कारणामुळे पुर्वी पवित्र मानले जाणारे शिक्षणक्षेत्र आज बदनाम होताना दिसते. मार्कांच्या स्पर्धेत आपण नेहमीच पुढे दिसावे याकरीता सर्वचजण ’मेहनतीने’ झटताना दिसतायेत. शालेय शिक्षणाची तर वाट लावलीच आहे, आता उच्च शिक्षणाचीही त्याच दिशेने ’वाटचाल’ चाललेली आहे. शाळेत शिकत असताना शिक्षक नावाच्या व्यक्तीविषयी माझ्या मनात खुप आदराची प्रतिमा होती. आजही ती काही प्रमाणात आहे. पण बर्याच वाईट अनुभवांनी मन चेचुन काढलेले आहे.
शिक्षकाने प्रामाणिक असावे, अशी माझीही अपेक्षा होती पण त्यांच्या दैनंदिन जीवनातील अनुभवांनी मी ही अपेक्षा सोडुन दिलेली आहे. काही वेळा शिक्षकाच्या प्रामाणिकपणाचाच अंत केला जातो. तर कधी कधी त्याला जबरद्स्तीने अप्रामाणिक व्हावे लागते. या बाबी शिक्षकाच्या नीतीमत्तेचा शेवट करणार्या आहेत. जीवनाच्या प्रत्येक गोष्टीला केवळ पैशातच मोजणारे लोकांमध्ये आता शिक्षकांचाही समावेश होत आहे. ही गोष्ट उच्च शिक्षणक्षेत्राला पुढील काळात निश्चित मारक ठरणारी दिसते. उद्योगांमध्ये वाढणारा पैसा पाहील्यावर तंत्रशिक्षणातील मारामार्या मोठया प्रमाणात वाढलेल्या आहेत. असे वाटते, पुढील काही काळामध्ये ९० टक्के मिळविणारा अभियंता काहीच येत नसल्याने कंपनीतुन लाथ मारून हाकलून देण्यात येईल! याला उच्च तंत्रशिक्षणातील भोंगळ कारभारच जबाबदार राहणार आहे. आजही अनेक विद्यालय व महाविद्यालयांमध्ये लायकी नसताना विद्यार्थांचे गुण वाढवून दिले जातात. विद्यार्थांना शिक्षण देऊन सक्षम बनविणे हेच शिक्षकाचे मुख्य कर्तव्य असते, लायकी नसताना त्याचे गुण वाढविणे हे नव्हे. याच कारणांमुळे शिक्षण व गुणवत्ता यांच्यातील दरी वाढताना आढळते. व विद्यार्थांनाही आपण काही न केल्याचे गुण मिळाल्याचे ’स्वर्ग समाधान’ मिळते. या ठिकाणी गरजेचा केंद्रबिंदू हा विद्यार्थी न राहता शिक्षक राहतो. विद्यार्थांना शिक्षणाची गरज निर्माण होण्याची व गोडी लागण्याची खरी आवश्यकता आहे. तीच आपली शिक्षणपद्धती पुरवू शकत नाही. हे मोठे दुर्दैव मानावे लागेल. सध्याची अशी परिस्थिती पाहता पुढील काळामध्ये उच्च तंत्रशिक्षण खुपच निराळ्या वळणावर दिसणार आहे.
उच्च तंत्रशिक्षणाचा दर्जा जर खरोखरच सुधरवायचा असेल तर शिक्षणाची दोरी हातात असणारे अधिकारी व शिक्षक दोघेही तळमळिचे असणाची गरज वाटते. आपले कर्तव्य काय आहे, याची जरी जाणीव प्रत्येकाने ठेवली तरी आपण चांगले तंत्रज्ञ घडवु शकु याची मला खात्री आहे...