पायथॉन प्रोग्रामिंगचे पहिले मराठी पुस्तक प्रकाशित झाल्यानंतर महाराष्ट्रातल्या विविध भागांमधून विशेषतः ग्रामीण भागांमधून अनेक विद्यार्थ्यांचा आणि शिक्षकांचा अभिप्राय मला मेलद्वारे तसेच मेसेजद्वारे प्राप्त होत होता. परंतु पुणे पुस्तक महोत्सवाच्या निमित्ताने या सर्वांना प्रत्यक्ष भेटण्याची संधी मला मिळाली. पुस्तक महोत्सवासाठी महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून वाचक पुण्यामध्ये येत असतात. सांगली, सोलापूर, धाराशिव, अहिल्यानगर, जळगाव, नांदेड, अमरावती तसेच रत्नागिरीसारख्या विविध जिल्ह्यातील ग्रामीण भागातून अनेक वाचक याप्रसंगी मला भेटले. त्यांनी पायथॉन प्रोग्रामिंगचे मराठी पुस्तक वाचले होते. त्यातूनच त्यांना प्रोग्रामिंग शिकता आली. काही शिक्षकांनी तर स्वतःहून या पुस्तकाची शिफारस विद्यार्थ्यांना केली होती.
आपले पुस्तक वाचकांना आवडते आहे आणि त्यातून ते नवीन तंत्रज्ञान सहजपणे शिकत देखील आहेत. महाराष्ट्रातल्या ग्रामीण भागातील ज्या विद्यार्थ्यांसाठी हे पुस्तक लिहिले त्यांना त्याचा फायदा होतो आहे, ही माझ्यासाठी समाधानाची बाब होती. अनेकांनी पुस्तकाविषयीचे अनुभव देखील मला सांगितले. शिवाय अजूनही संगणक क्षेत्रातील विविध तंत्रज्ञानावर मराठीतून पुस्तक नाही, ते तुम्ही लिहाल का? अशी विचारणा देखील केली. आपल्या लिखाणाला असे प्रोत्साहन मिळत असेल तर कोणताही लेखक अतिशय उत्साहाने पुस्तक लिहिल.
सध्या "प्रॅक्टिकल आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स" या पुस्तकश्रृंखलेवर माझे काम चालू आहे. त्यातील चार पुस्तके यावर्षी प्रकाशित होतील. मला आशा आहे की, महाराष्ट्रातील प्रत्येक विद्यार्थ्याला संगणक क्षेत्रातील या तंत्रज्ञानाचे ज्ञान संपादन करण्यासाठी निश्चितच या पुस्तकांचा मोठा फायदा होईल.
--- तुषार भ. कुटे.
Saturday, January 17, 2026
पायथॉन प्रोग्रामिंग आणि वाचकांचा प्रतिसाद
Friday, January 16, 2026
गुगल जेमिनी आता बनलाय खरा 'पर्सनल असिस्टंट': तुमच्या ईमेल्स आणि फोटोंचा वापर करून देणार अचूक उत्तरे!
गुगलने आपल्या 'जेमिनी' या एआय चॅटबॉटमध्ये एक मोठे आणि क्रांतिकारी अपडेट आणले आहे. या नव्या फीचरला "पर्सनल इंटेलिजन्स" असे नाव देण्यात आले आहे. आतापर्यंत जेमिनी तुम्हाला इंटरनेटवरील माहिती शोधून देत असे, पण आता ते तुमच्या परवानगीने तुमच्या वैयक्तिक ॲप्समधील माहितीचा वापर करून तुम्हाला मदत करू शकेल.
नेमकं काय आहे हे नवीन फीचर? साध्या भाषेत सांगायचे तर, आता जेमिनी तुमचे जीमेल, गुगल फोटो आणि युट्यूब यांच्याशी कनेक्ट करता येईल. यामुळे जेमिनीला तुमच्याबद्दलची माहिती समजेल आणि ते तुम्हाला अगदी तुमच्या गरजांनुसार उत्तरे देऊ शकेल.
याचा फायदा काय होईल? हे एका उदाहरणावरून समजून घेऊ. गुगलच्या ब्लॉगमध्ये एका युजरने दिलेले उदाहरण खूप रंजक आहे: समजा, तुम्ही तुमच्या गाडीचे टायर बदलण्यासाठी गॅरेजमध्ये उभे आहात आणि तुम्हाला गाडीच्या टायरची साईज किंवा नंबर आठवत नाही. पूर्वी काय व्हायचे? तुम्हाला गाडीच्या मॅन्युअलमध्ये शोधावे लागेल किंवा घरी कोणाला तरी फोन करावा लागेल.
आता जेमिनी काय करेल? तुम्ही जेमिनीला विचारले तर ते तुमच्या 'गुगल फोटोज'मध्ये जाऊन तुमच्या गाडीचा जुना फोटो शोधेल, त्यावरून टायरचा प्रकार ओळखेल. इतकेच नाही तर, जर गॅरेजवाल्याने गाडीचा नंबर मागितला, तर जेमिनी फोटोमधील नंबर प्लेट झूम करून तुम्हाला लगेच गाडीचा नंबरही सांगेल. तसेच, जीमेलमधील जुन्या बिलावरून गाडीचे मॉडेलही शोधून देईल. हे सर्व काम जेमिनी काही सेकंदात करेल, ज्यामुळे तुमचा वेळ वाचेल.
गुगलने स्पष्ट केले आहे की हे फीचर "बाय डीफॉल्ट ऑफ" असेल. म्हणजे जोपर्यंत तुम्ही स्वतः सेटिंगमध्ये जाऊन हे चालू करत नाही, तोपर्यंत जेमिनी तुमच्या ईमेल्स किंवा फोटोंना हात लावणार नाही. तुमचा डेटा गुगलच्या सुरक्षित सिस्टीममध्येच राहील. तुमचे वैयक्तिक फोटो किंवा ईमेल्सचा वापर करून एआयला 'ट्रेन' केले जाणार नाही. तुम्ही हे फीचर कधीही बंद करू शकता.
काही गमतीशीर चुकाही होऊ शकतात हे तंत्रज्ञान अजून नवीन आहे, त्यामुळे काही वेळा ते चुकीचे अंदाज लावू शकते. उदा: जर तुमच्या गुगल फोटोजमध्ये गोल्फ कोर्सवरचे तुमचे अनेक फोटो असतील, तर जेमिनीला वाटू शकते की तुम्हाला गोल्फ खेळायला आवडते. पण कदाचित तुम्ही तिथे फक्त तुमच्या मुलाचा खेळ बघायला गेला असाल. अशा वेळी तुम्ही जेमिनीला सुधारू शकता ("मला गोल्फ आवडत नाही, मी फक्त बघायला गेलो होतो").
सध्या हे फीचर फक्त अमेरिकेतील युजर्ससाठी 'बीटा' व्हर्जनमध्ये उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. लवकरच ते इतर देशांमध्ये आणि मोफत युजर्ससाठी सुद्धा उपलब्ध होईल.
थोडक्यात, गुगल जेमिनी आता केवळ एक सर्च इंजिन राहिले नसून, ते एका स्मार्ट असिस्टंटप्रमाणे तुमची वैयक्तिक कामे सोपी करण्यासाठी सज्ज होत आहे.
स्रोत: गुगल ब्लॉग
--- तुषार भ. कुटे
Thursday, January 15, 2026
AI मुळे महिलांच्या सुरक्षिततेला धोका? तज्ज्ञांचा गंभीर इशारा
"द गार्डियन" वृत्तपत्रात नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या एका रिपोर्टनुसार, 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स'च्या माध्यमातून महिलांना त्रास देण्याचे प्रकार वेगाने वाढत आहेत. एलॉन मस्क यांच्या 'ग्रोक' एआयने अलीकडेच आक्षेपार्ह फोटो रोखण्यासाठी काही सुरक्षा नियम आणले असले तरी, तज्ज्ञांच्या मते ही समस्या आता हाताबाहेर जात आहे.
टेक्नॉलॉजीच्या जगात एआयने क्रांती घडवली आहे, पण त्याचा एक काळा चेहराही समोर येत आहे. अनेक युजर्स आता एआयचा वापर करून महिलांचे आक्षेपार्ह आणि अश्लील फोटो (Deepfake Nudes) तयार करत आहेत. रेडिट (Reddit) सारख्या प्लॅटफॉर्मवर काही युजर्स उघडपणे चर्चा करत आहेत की, एआयमुळे आता त्यांना "सामान्य पॉर्न" बघण्यात रस उरला नाही, कारण एआय त्यांना हव्या त्या व्यक्तीचे फोटो तयार करून देतो.
'ग्रोक' एआयने अशा फोटोंवर बंदी घालण्यासाठी काही "सेफगार्ड्स" (सुरक्षा उपाय) आणले आहेत. पण इंटरनेटवरील युजर्सनी त्यावरही पळवाटा शोधल्या आहेत. उदाहरणार्थ, जर एआयला थेट "नग्न फोटो" मागितले तर ते नकार देते, पण "आर्टिस्टिक न्युडिटी" (कलात्मक नग्नता) असे शब्द वापरून लोक हवे तसे फोटो बनवून घेत आहेत.
दुसरीकडे, 'क्लॉड' (Claude) सारखे काही एआय टूल्स अतिशय कडक आहेत. त्यांना जर एखाद्या महिलेच्या फोटोतील कपडे काढण्यास सांगितले, तर ते स्पष्ट नकार देतात. मात्र, चॅटजीपीटी आणि गुगल जेमिनी काही प्रमाणात 'बिकिनी' फोटो तयार करू शकतात, पण जास्त अश्लील फोटो बनवत नाहीत.
केवळ 'ग्रोक' नाही, तर इंटरनेटवर अशा शेकडो वेबसाईट आणि ॲप्स आहेत, ज्यांचे कामच मुळात महिलांचे कपडे डिजिटल पद्धतीने काढून (Nudification) अश्लील फोटो बनवणे हे आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे, मे २०२५ मध्ये अशा साईट्सवर २ कोटींहून अधिक लोकांनी भेट दिली होती. इतकेच नाही तर ॲपल आणि गुगलच्या ॲप स्टोअर्सवरही अशी ॲप्स उपलब्ध आहेत.
'इन्स्टिट्यूट फॉर स्ट्रॅटेजिक डायलॉग'च्या संशोधिका ॲन क्रॅनन यांच्या मते, हे केवळ अश्लीलतेपुरते मर्यादित नाही. याचा मुख्य उद्देश महिलांना अपमानित करणे आणि त्यांना गप्प करणे हा आहे. ब्रिटनमधील खासदार जेस असाटो यांनी स्वतः याचा अनुभव घेतला आहे. त्यांनी या विरोधात आवाज उठवल्यामुळे, त्यांना लक्ष्य करण्यासाठी एआयचा वापर करून त्यांचे आक्षेपार्ह फोटो सोशल मीडियावर पसरवण्यात आले.
डरहम युनिव्हर्सिटीच्या प्राध्यापिका क्लेअर मॅकग्लिन म्हणतात, "महिलांना एआय हे एक नवीन तंत्रज्ञान वाटण्याऐवजी, आता छळाचे एक नवीन साधन वाटू लागले आहे. यामुळे महिला ऑनलाईन जगापासून दूर जाण्याची भीती आहे."
थोडक्यात, एआयचे तंत्रज्ञान जसे प्रगत होत आहे, तसे त्याचा गैरवापर करून महिलांना लक्ष्य करण्याचे प्रकारही वाढत आहेत. यावर कडक निर्बंध नसतील, तर ही फक्त संकटाची सुरुवात असू शकते.
--- तुषार भ. कुटे
Wednesday, January 14, 2026
अदानी इलेक्ट्रिसिटी आणि गुजराती
महाराष्ट्रातील एका छोट्या शहरामध्ये व्याख्यानाच्या निमित्ताने जाणे झाले. तिथून परतत असताना एका हॉटेलवर जेवणासाठी थांबलो होतो. याच ठिकाणी इलेक्ट्रिक कार चार्जिंग स्टेशन देखील होते. ते अदानी इलेक्ट्रिसिटी या कंपनीने बांधले होते.
या कंपनीचे चार्जिंग स्टेशन मला पहिल्यांदाच पाहायला मिळाले. अर्थात यामुळेच त्यांचे अँड्रॉइड ॲप्लिकेशन माझ्या फोनमध्ये नव्हते. मी ते गुगल प्ले स्टोअरवर शोधले आणि इन्स्टॉल केले. हे ॲप्लिकेशन जेव्हा उघडले तेव्हा त्याने मला भाषेचा पर्याय विचारला. त्यामध्ये तीन भाषांचा पर्याय होता. इंग्रजी, हिंदी आणि गुजराती. महाराष्ट्रामध्ये सेवा देऊनही अनेक कंपन्या मराठी भाषेचा पर्याय देत नाहीत. यात विशेष नाही कारण अशा अनेक निर्लज्ज कंपनी आहेत ज्या मराठी भाषेला महत्त्व देत नाहीत. मराठी माणूसच ती मागणी करत नाही किंवा मराठी माणसालाच आपल्या भाषेचे काही देणे घेणे नाही म्हणून कंपन्यादेखील मराठीचा विचार करत नाही, हेही तितकेच सत्य. पण विशेष म्हणजे ज्या कंपनीच्या मालकाची मातृभाषा गुजराती आहे,तिचा पर्याय देखील या ॲप्लिकेशनमध्ये दिलेला होता. म्हणजे त्यांना आपल्या मातृभाषेचा किती अभिमान आहे हे यातून दिसून येते. आपले मराठी लोक मात्र सातत्याने हिंदी भाषेचा प्रचार करत असतात. आणि मराठीला नेहमीप्रमाणे दुय्यम स्थानी नेऊन बसवतात. त्यांच्यासाठीच ही पोस्ट.
शेवटी इन्स्टॉल केलेले ॲप्लिकेशन अनइंस्टॉल केले. कंपनीला मराठी भाषेचा पर्याय देण्यासाठी सविस्तर मेल केला. आणि परतीच्या मार्गाने लागलो.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जादुई दुनियेत
मागच्या काही वर्षांमध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स तंत्रज्ञानावर शेकडो व्याख्याने दिली. परंतु सर्वच इंग्रजी भाषेतून होती. काही महिन्यांपूर्वी पेणमधील एका विज्ञान महाविद्यालयामध्ये पहिल्यांदाच या तंत्रज्ञानावर मराठीतून बोलण्याची संधी मिळाली. परंतु त्यावेळी प्रेझेंटेशन अर्थात सादरीकरण इंग्रजी मधून होते. यावर्षी मात्र पहिल्यांदाच सादरीकरण देखील मराठीमध्ये करता आले.
पुणे विद्यार्थी गृहाच्या अभियांत्रिकी महाविद्यालयातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि विदा विज्ञान अभियांत्रिकी विभागाच्या प्रमुख डॉ. मीनाक्षी अत्रे यांनी एका प्रशिक्षण कार्यक्रमासाठी बोलावले होते. या कार्यक्रमातील व्हिजन टॉकसाठी माझा विषय होता "कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जादुई दुनियेत." अत्रे मॅडमनी मला पूर्णपणे मराठीतून सादरीकरण करण्यासाठी सांगितले होते. खरं तर अशी संधी क्वचितच मिळते. इतक्या वर्षांमध्ये पहिल्यांदाच प्रेसेंटेशन स्लाइड्स देखील पूर्णतः मराठीमध्ये बनवल्या. या तंत्रज्ञानातील विविध पैलूंची, संकल्पनांची सविस्तर माहिती आणि विवेचन व्याख्यानातून करता आले. मातृभाषेतून बोलताना सादरीकरण करताना जी सहजता प्राप्त होते ती अन्य भाषेत होत नाही. शिवाय वक्ता आणि श्रोता यांचीही भाषा एकच असेल तर विषय लवकर समजतो. हा विश्वास या निमित्ताने अधिक दृढ झाला.
मागच्याच महिन्यामध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स विषयावर माझे पुस्तक देखील प्रकाशित झाले होते. यामध्ये या तंत्रज्ञानाची निगडित अनेक गोष्टींची मी चर्चा केलेली आहे. या सर्व बाबी विस्ताराने माझ्या व्याख्यानामध्ये समजावून सांगता आल्या.
खरंतर तंत्रज्ञानाला कोणत्याही भाषेचे बंधन नसते. आपणच भारतीय म्हणून तिला इंग्रजी भाषेच्या बंधनात बांधून घेतलेले आहे.
--- तुषार भ. कुटे
Sunday, January 11, 2026
तोत्तोचान
प्रत्येकाच्या जीवनामध्ये तसेच व्यक्तिमत्त्वाच्या जडणघडणीमध्ये सर्वात मोठा वाटा असतो तो त्याच्या शाळेचा. शाळेतील अनुभव, संस्कार तसेच तिथे लागलेल्या सवयी आपले आयुष्य घडवतात. म्हणून आपली शाळाच आपले व्यक्तिमत्व घडवते, असे बोलले तर वावगे ठरणार नाही.
तेत्सुको कुरियोसाकी यांच्या स्वतःच्या शाळेतील अनुभव “तोत्तोचान” या पुस्तकांमध्ये त्यांनी मांडलेले आहेत. ग्रामीण भागामध्ये निसर्गाच्या सानिध्यात एका कल्पक, स्नेहशील आणि ध्येयवेड्या मुख्याध्यापकाची तोमाई नावाची शाळा. ती सुरू केल्यानंतर केवळ सात ते आठ वर्षांमध्ये दुसऱ्या महायुद्धाच्या कालखंडात जळून गेली. परंतु इतक्या अल्प कालावधीमध्ये या शाळेने अक्षरशः विद्यार्थी घडवले! अर्थात यामागे तिथल्या मुख्याध्यापकांचा सिंहाचा वाटा होता. अनुभव आधारित शिक्षण पद्धती आणि विद्यार्थ्यांच्या मनाची जाण ठेवून शिकवणारे शिक्षक या शाळेमध्ये होते. शाळेतील सर्व घटनांचे वर्णन करणारे हे पुस्तक म्हणजे तोत्तोचान.
तोत्तोचान अर्थात तेत्सुको कुरियोसाकी ह्या या पुस्तकाच्या लेखिका आहेत. शिवाय युनिसेफच्या सद्भावना दूत देखील. आजच्या आपल्या शिक्षणाच्या बजबजबुरीमध्ये एक अनोखा संदेश देणारे हे पुस्तक निश्चित वाचायला हवे!
--- तुषार भ. कुटे
Saturday, January 10, 2026
"क्रांतीज्योती"च्या निमित्ताने...
मागच्या दशकभरापासून मराठी भाषा हा सातत्याने राजकारणाचा विषय होऊ लागला आहे. भाषा हीच आपली ओळख आणि आपली संस्कृती असते. परंतु जेव्हा स्वभाषिक लोकांनाच तिचा विसर पडायला लागतो तेव्हा खरोखर विविध माध्यमांद्वारे समाज प्रबोधनाची गरज भासते. "क्रांतीज्योती विद्यालय- मराठी माध्यम" या चित्रपटाने देखील अशाच समाज प्रबोधनाची वाट जोखलेली आहे.
महाराष्ट्र हे देशातील एक अष्टपैलू राज्य. ज्याने अनेक विभूतींना जन्म दिला. यातील अनेकांनी आपल्या देशाचे नाव जगात गाजवले. विशेष म्हणजे जवळपास सर्वच जण आपल्या मातृभाषेतून शिकले होते. मातृभाषेतील शिक्षणातून त्यांचा पाया पक्का होत गेला. शिवाय अप्रत्यक्षपणे आपल्या मराठी भाषेचा देखील प्रसार झाला. परंतु मागच्या दोन-एक दशकांपासून जागतिक भाषा म्हणवल्या गेलेल्या इंग्रजी माध्यमातील शाळांचे प्रस्थ वेगाने वाढत आहे. अगदी पहिल्यापासूनच आपल्या मुलांनी इंग्रजीतुन शिक्षण घेतले की आपण जागतिक नागरिक बनू. शिवाय भविष्यामध्ये त्याला कोणत्याही प्रकारची अडचण येणार नाही, असं नवपालकांना वाटू लागले आहे. आता केवळ इंग्रजी हेच भविष्य. त्यामुळे इंग्रजी भाषेतून शिकण्यास पर्याय नाही. असे विविध गैरसमज तयार झाल्याने विविध इंटरनॅशनल बोर्डांच्या आंतरराष्ट्रीय शाळा तयार झाल्या. त्यांनी फाईव्ह स्टार सुविधा द्यायला सुरुवात केली. आणि यातून एक शैक्षणिक अर्थव्यवस्था तयार झाली. इंग्रजीतून शिकलो नाही म्हणूनच आम्ही मागे पडलो, असा अनेकांचा समज झालेला आहे. म्हणूनच मराठी लोक आता आपली पुढची पिढी इंग्रजीतून शिकवित आहेत. या पिढीचे ज्ञानग्रहण व समज कितपत विकसित झाली आहे? हा संशोधनाचा विषय. परंतु यामुळे लाखा-लाखांवर पैसे भरून पालक इंग्रजी शाळांचा गल्ला भरत आहेत. ही वस्तुस्थिती आहे. याचा अर्थ मराठी शाळांमध्ये ज्ञान दिले जात नाही का? यापूर्वीची पिढी मराठीतूनच शिकली. आज सर्वजण आत्मविश्वासाने विविध ठिकाणी कार्य करत आहेत. पण तरी देखील अनेकांना मराठी भाषेतून आपल्या मुलांना शिकवायचे नाही. असे का? तर याचे पहिले उत्तर आहे स्टेटस...
इंग्रजी भाषा म्हणजे लय भारी. इंग्रजी ही जगाची भाषा. इंग्रजी शाळा म्हणजे हाय-फाय शाळा. इंग्रजी शाळा म्हणजे इंटरनॅशनल शाळा. अशा बऱ्याच गोष्टींमुळे इंग्रजी या नावाभोवती एक स्टेटस तयार होत गेलेले आहे. म्हणूनच मराठी शाळा आता "डाऊनमार्केट" झालेल्या आहेत. पालकांना आपलं मूल इंटरनॅशनल स्कूलमधून शिकतं, हे सांगायला अतिशय अभिमान वाटतो. ते मूल कितपत शिकतं? याविषयी त्यांनाही फारशी माहिती नसावी. एखाद्या शाळेची फी जितकी जास्त तितकी शाळा भारी, या गैरसमजातून इंग्रजी शाळा वाढतायेत आणि मराठी शाळा मागे पडत आहेत. जे शिक्षण इंग्रजीतून मिळतं तसंच किंबहुना त्याहून अधिक व्यवस्थित समजणारं मराठी शाळेतूनही मिळतं. पण मराठी शाळेला स्टेटस नाही... काय करायचं?
इंग्रजीतून शिकणं आणि इंग्रजी शिकणं यामध्ये खूप फरक आहे, याची कल्पना आजही अनेकांना नाही. एखाद्या परभाषेतून ज्ञानग्रहण करत असताना बुद्धीची समज तोकडी पडते. आणि मग मेंदूचा हवा तितका विकास होत नाही, असं भाषातज्ञ आणि मानसशास्त्रज्ञांचा देखील मत आहे. परंतु पालकांना याचे काहीही पडलेले नाही. स्वतः एका छोट्या गावातल्या ग्रामीण मराठी शाळेतून शिकून त्यांनी प्रगतीची द्वारे स्वतःसाठी खुली केली. संघर्ष केला. त्यातूनही शिकले. परंतु मुलाच्या बाबतीत असे पालक मातृभाषेतील शिक्षणाविषयी आग्रही नाहीत. त्यांनी 'का?' हा प्रश्न स्वतःला विचारावा.
क्रांतीज्योती चित्रपटामध्ये अखेरच्या प्रसंगामध्ये मुख्याध्यापक शिर्के सर हे राज्याच्या शिक्षणमंत्र्यांना सध्याच्या शिक्षणव्यवस्थेविषयी बऱ्याच गोष्टी सांगतात. त्या सर्वांनी ऐकण्यासारख्या अशा आहेत. आणि अनेक विचार हे सुविचारासारखे लिहून ठेवण्यासारखे आहेत. तसेच प्रामुख्याने आचरणात आणण्यासारखे आहेत. आपली बुद्धी विकसित झाली, पण त्याचा योग्य वापर आपण करतो का? हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे. आपल्याला मानसिक समाधानापेक्षा भौतिक सुखांची ओढ असते. अर्थात तो मानवी स्वभाव आहे. पण यातून आपण काय गमावतो, हे वेळ गेल्यानंतरच लक्षात येते. इंग्रजी शाळा आणि मराठी शाळा यांच्या बाबतीत हे तंतोतंत लागू पडते.
मागच्या काही वर्षांपासून मी असे अनेक पालक पाहिलेले आहेत, ज्यांचं मोठं मूल इंग्रजी माध्यमात तर लहान मुल मराठी माध्यमात शिकत. असं का बर होत असावं? अर्थातच या प्रश्नांची उत्तरे मी वरच्या परिच्छेदांमध्ये दिलेली आहेतच.
विषय मराठी शाळा वाचवण्याचा आहेच... पण पुढील पिढी घडवण्यासाठी मनाला भिडणारं, समजणारं मातृभाषेतील शिक्षण गरजेचं आहे. त्यातूनच सुजाण नागरिक तयार होणार आहेत. जे विचारी असतील, संवेदनशील असतील आणि त्यांच्याकडे उच्च दर्जाची निर्णयक्षमता देखील असेल.
अर्थातच या सर्वांचे फलित असे की, शाळा टिकल्याने आपली भाषादेखील टिकेल.... आणि संस्कृतीसुद्धा!
--- तुषार भ. कुटे
Friday, January 9, 2026
शरदचंद्र पवार इन्स्टिट्यूट ऑफ सेंट्रल ऑफ एक्सलन्स इन आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स
विद्या प्रतिष्ठानच्या “शरदचंद्र पवार इन्स्टिट्यूट ऑफ सेंट्रल ऑफ एक्सलन्स इन आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स” या संस्थेला भेट देण्याचा योग आला. मागच्याच आठवड्यामध्ये या संस्थेच्या इमारतीचे उद्घाटन झाले होते. मी स्वतः आर्टिफिशल इंटेलिजन्समध्ये अनेक वर्षांपासून कार्यरत असल्याने या नव्या संस्थेविषयी माझ्या मनातही कुतूहल होते. प्रत्यक्ष संस्थेला भेट दिल्यानंतर मनातील अनेक प्रश्नांची उत्तरे मिळाली.
पाश्चिमात्य देशांप्रमाणे भारतात देखील आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सचा वापर मोठ्या प्रमाणात होऊ लागलेला आहे. परंतु या तंत्रज्ञानाच्या विकसनाचा विचार केल्यास अजूनही भारत अनेक देशांच्या कित्येक मागे असल्याचे दिसते. किंबहुना आपले आपली विद्यापीठे तसेच तंत्रज्ञान संस्था एआय विकसित करण्याच्या दृष्टीने लागणारे इन्फ्रास्ट्रक्चर अजूनही फारशा गांभीर्याने उपलब्ध करून देताना दिसत नाहीत. म्हणूनच या क्षेत्रात काम करणाऱ्या भारतीय विकसकांना इन्फ्रास्ट्रक्चरसाठी क्लाऊडचा वापर करून तंत्रज्ञान एका अर्थाने उसने घ्यावे लागते. परंतु विद्या प्रतिष्ठानच्या या सेंटर ऑफ एक्सलन्स मध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्ससाठी लागणारे अद्ययावत तंत्रज्ञान तसेच इन्फ्रास्ट्रक्चर मुबलक प्रमाणात उपलब्ध केल्याचे दिसून आले. शिवाय डेटा सायन्स, बिझनेस इंटेलिजन्स, ड्रोन टेक्नॉलॉजी, नॅचरल लैंग्वेज प्रोसेसिंग, सायबर सेक्युरिटी, इंटरनेट ऑफ थिंग्स अशा विविध एआय आधारित शाखांसाठी वेगवेगळ्या प्रयोगशाळांची रचना या ठिकाणी करण्यात आलेली आहे. विशेष म्हणजे ड्रोन आणि इंटरनेट ऑफ थिंग्समधील उत्पादने तयार करण्यासाठी विशिष्ट प्रकारच्या हार्डवेअरची गरज असते. आणि ही अद्ययावत हार्डवेअर्स अतिशय महाग असतात. विद्यार्थ्यांना यामध्ये प्रकल्प विकसित करायचे असल्यास खर्चिक होते. ही सर्व प्रकारचे हार्डवेअर्स इथल्या प्रयोगशाळांमध्ये दिसून आली.
पुणे जिल्ह्यातल्या ग्रामीण भागातील निमशहरी ठिकाणी अशा प्रकारच्या प्रयोगशाळा असणारी संस्था म्हणजे आश्चर्यच होते. या पद्धतीचे इन्फ्रास्ट्रक्चर मला अजूनही पुण्यातल्या कोणत्याही विद्यापीठात किंवा तंत्रज्ञान संस्थेमध्ये दिसलेले नाही. ज्या तंत्रज्ञानाला गांभीर्याने घ्यायला हवे ते अजूनही मोठमोठ्या संस्था घेत नाहीत, याचे आश्चर्य वाटते. म्हणूनच बारामती सारख्या छोट्या शहरामध्ये विद्या प्रतिष्ठानने उभारलेला हा उपक्रम खरोखर स्पृहणीय आणि अभिनंदन असाच आहे.
— तुषार भ. कुटे
#AI #ArtificialIntelligence





