एजंटिक एआय आणि औषधनिर्माणशास्त्र: औषध संशोधनाचे नवे स्वायत्त पर्व

औषधनिर्माणशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता एकत्र आल्यावर वैद्यकीय क्षेत्रात किती मोठा बदल घडू शकतो, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे 'एजंटिक एआय' होय. सामान्यतः बाजारात एखादे नवीन औषध येण्यासाठी साधारणपणे १० ते १२ वर्षांचा काळ आणि अब्जावधी रुपयांचा खर्च लागतो. हजारो रसायनांमधून योग्य ते रसायन शोधणे, त्याच्या चाचण्या घेणे ही प्रक्रिया अत्यंत किचकट असते. परंतु, एजंटिक एआयने आपल्या स्वायत्त निर्णयक्षमतेच्या जोरावर या संपूर्ण प्रक्रियेचा चेहरामोहरा बदलण्यास सुरुवात केली आहे. हे तंत्रज्ञान केवळ माहितीचे विश्लेषण करत नाही, तर मानवी शास्त्रज्ञांप्रमाणे स्वतः विचार करून औषध संशोधनाचा वेग अनेक पटींनी वाढवत आहे.

हे तंत्रज्ञान समजून घेण्यासाठी आपण एका साध्या प्रयोगाचे उदाहरण घेऊया. समजा, एखाद्या शास्त्रज्ञाला एका विशिष्ट प्रकारच्या विषाणूवर नवीन औषध शोधायचे आहे. जर आपण पारंपरिक एआय वापरले, तर ते शास्त्रज्ञाला फक्त जगभरातील उपलब्ध रसायनांची आणि जुन्या औषधांची यादी काढून देईल. याउलट, एजंटिक एआय एका हुशार डिजिटल शास्त्रज्ञासारखे काम करेल. ते त्या विषाणूची रचना स्वतः समजून घेईल, त्याच्यावर मात करू शकतील अशा नवीन रासायनिक रेणूंची स्वतःच कल्पना करेल, प्रयोगशाळेत ते रसायन कसे तयार करायचे याचा मार्ग ठरवेल आणि त्या औषधाचे संभाव्य दुष्परिणाम काय असू शकतात, याचे डिजिटल सिम्युलेशनही मानवी हस्तक्षेपाशिवाय पूर्ण करेल. म्हणजेच, हे तंत्रज्ञान संपूर्ण संशोधन प्रक्रियेत एका मार्गदर्शकाची भूमिका बजावते.

सध्या जागतिक पातळीवरील नामांकित औषधनिर्माण कंपन्यांमध्ये एजंटिक एआयचा वापर अतिशय वेगाने केला जात आहे. औषध संशोधनाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात, म्हणजेच 'ड्रग डिस्कव्हरी' मध्ये याचा वाटा मोठा आहे. हे एआय एजंट्स स्वतःहून अब्जावधी रासायनिक संयुगांची तपासणी करतात आणि त्यातून नेमके कोणते रसायन रोगावर प्रभावी ठरू शकते, याचा अचूक अंदाज वर्तवतात. यामुळे रसायने शोधण्याचा कित्येक वर्षांचा काळ अवघ्या काही दिवसांवर आला आहे.

याशिवाय, क्लिनिकल ट्रायल्स म्हणजेच औषधांच्या मानवी चाचण्यांच्या नियोजनातही या तंत्रज्ञानाचा मोठा फायदा होत आहे. एजंटिक एआय रुग्णांचा वैद्यकीय इतिहास, त्यांची जनुकीय रचना आणि भौगोलिक पार्श्वभूमी तपासून कोणत्या रुग्णावर हे औषध अधिक प्रभावी ठरेल, अशा योग्य रुग्णांची निवड स्वतः करते. यामुळे चाचण्या यशस्वी होण्याची शक्यता वाढते. तसेच, औषध निर्मितीच्या कारखान्यांमध्ये औषधांची गुणवत्ता तपासणे, कच्च्या मालाचा पुरवठा नियंत्रित करणे आणि पॅकेजिंगमधील त्रुटी शोधून त्या स्वयंचलितपणे दुरुस्त करणे, या सर्व जबाबदाऱ्या आता एजंटिक एआय अत्यंत चोखपणे पार पाडत आहे.

भविष्यामध्ये औषधनिर्माणशास्त्र या क्षेत्रात एजंटिक एआयचे रूप अधिक प्रगत आणि आश्चर्यकारक असणार आहे. येत्या काळात 'सेल्फ-ड्रायव्हिंग लॅब्ज' ही संकल्पना प्रत्यक्षात येईल. या प्रयोगशाळांमध्ये मानवी शास्त्रज्ञांची उपस्थिती नसेल; तिथे केवळ एजंटिक एआय आणि रोबोटिक हात असतील. हे एआय स्वतः नवीन औषधाचा फॉर्म्युला तयार करेल, रोबोट्सना रासायनिक प्रयोग करण्याचे आदेश देईल, प्रयोगाचे निकाल पाहून त्यात स्वतःच सुधारणा करेल आणि अंतिम औषध तयार करेल.

या प्रगतीमुळे 'पर्सनलाइज्ड मेडिसिन' म्हणजेच प्रत्येक व्यक्तीच्या शरीराच्या गरजेनुसार स्वतंत्र औषध तयार करणे शक्य होईल. भविष्यात हे एआय एखाद्या व्यक्तीच्या डीएनए चा अभ्यास करून, फक्त त्याच व्यक्तीला लागू पडणारे आणि कोणतेही दुष्परिणाम न करणारे हक्काचे औषध काही तासांत तयार करून देऊ शकेल. कॅन्सर किंवा अल्झायमरसारख्या गंभीर आणि दुर्मिळ आजारांवर अत्यंत स्वस्त आणि प्रभावी औषधे शोधणे या तंत्रज्ञानामुळे येत्या काळात शक्य होणार आहे.

एजंटिक एआयच्या या वाढत्या विस्तारामुळे औषधनिर्माण आणि तंत्रज्ञान क्षेत्राच्या संगमावर नोकऱ्यांच्या अभूतपूर्व संधी निर्माण झाल्या आहेत. सध्या बहुराष्ट्रीय फार्मा कंपन्या आणि आयटी कंपन्यांमध्ये एआय ड्रग डिस्कव्हरी सायंटिस्ट (AI Drug Discovery Scientist) या पदासाठी मोठी मागणी आहे. हे तज्ज्ञ औषध संशोधनासाठी आवश्यक असणारे प्रगत एआय मॉडेल्स तयार करतात. यासोबतच, जीवशास्त्र आणि कॉम्प्युटर सायन्स या दोन्ही विषयांची जाण असणाऱ्या बायो-इन्फॉरमॅटिक्स इंजिनिअर्सची गरज कंपन्यांना मोठ्या प्रमाणावर भासत आहे.

तसेच, औषध संशोधनासाठी एआयला अचूक कमांड्स देणारे आणि वैज्ञानिक माहितीचे विश्लेषण करणारे बायो-प्रॉम्प्ट इंजिनीअर्स म्हणूनही अनेक तरुणांना आकर्षक पॅकेजच्या नोकऱ्या मिळत आहेत. क्लिनिकल ट्रायल्सचा डेटा सुरक्षितपणे हाताळण्यासाठी फार्मा डेटा अनॅलिस्ट आणि एआयने तयार केलेले औषध सरकारी नियमांमध्ये व मानकांनुसार योग्य आहे की नाही हे तपासण्यासाठी एआय रेग्युलेटरी कंम्प्लायन्स स्पेशालिस्ट सारख्या नवीन जबाबदाऱ्या कॉर्पोरेट क्षेत्रात निर्माण झाल्या आहेत. त्यामुळे ज्या युवकांकडे फार्मसी, केमिस्ट्री किंवा लाइफ सायन्सेस या पदवीसोबतच पायथॉन प्रोग्रामिंग, मशीन लर्निंग आणि डेटा सायन्सचे ज्ञान आहे, त्यांच्यासाठी हे क्षेत्र करिअरचे एक अत्यंत उज्ज्वल आणि सुरक्षित भविष्य मानले जात आहे.

चित्र: एआय निर्मित

--- तुषार भ. कुटे 

#AI #ArtificialIntelligence #Pharmacy #GenerativeAI #AgenticAI #MachineLearning #Technology #DataScience

 

एजंटिक एआय: कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा नवा आणि स्वायत्त अध्याय

तंत्रज्ञानाच्या वेगाने बदलणाऱ्या जगात 'एजंटिक एआय' ही एक नवीन आणि क्रांतीकारी संकल्पना उदयास आली आहे. आतापर्यंत आपण ज्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करत आलो, ती बहुतांश वेळा एका विशिष्ट मर्यादेत राहून काम करत होती. आपण एखादा प्रश्न विचारला की त्याचे उत्तर देणे, किंवा एखादी माहिती शोधून काढणे इथपर्यंतच तिचे स्वरूप मर्यादित होते. पण एजंटिक एआय याहून खूप वेगळे आणि प्रगत आहे. हे तंत्रज्ञान केवळ प्रश्नांची उत्तरे देत नाही, तर एखाद्या निश्चित उद्दिष्टापर्यंत पोहोचण्यासाठी स्वतः विचार करते, टप्प्याटप्प्याने योजना आखते आणि मानवी हस्तक्षेपाशिवाय प्रत्यक्ष कृती करते.

हे समजून घेण्यासाठी आपण एका दैनंदिन आणि अत्यंत साध्या उदाहरणाचा विचार करूया. समजा, एका शेतकऱ्याला आपल्या शेतात नवीन पीक घ्यायचे आहे आणि त्याने एआयची मदत घेतली. जुन्या पद्धतीचे एआय त्याला फक्त पिकांची माहिती, खतांची नावे आणि शेतीविषयक लेख वाचायला देईल. पण जर त्याने एजंटिक एआयला हे काम दिले, तर ते एआय जमिनीच्या मातीचा प्रकार, परिसरातील हवामानाचा अचूक अंदाज, बाजारातील सध्याचे भाव आणि पाण्याची उपलब्धता या सर्व गोष्टींचा स्वतः अभ्यास करेल. त्यानंतर ते केवळ योग्य पीक सुचवून थांबणार नाही, तर खतांची ऑनलाइन ऑर्डर देणे, मजुरांच्या उपलब्धतेनुसार कामाचे वेळापत्रक ठरवणे आणि सिंचन यंत्रणेशी जोडून ते स्वतः चालू-बंद करणे अशी संपूर्ण प्रक्रिया स्वायत्तपणे हाताळेल. हाच एजंटिक एआयचा खरा आणि लक्षवेधी प्रभाव आहे.

सध्या जागतिक पातळीवरील अनेक मोठ्या कंपन्या आणि संशोधन संस्था एजंटिक एआयचा वापर अत्यंत कल्पकतेने करत आहेत. विशेषतः माहिती तंत्रज्ञान, उत्पादन आणि डेटा सायन्स क्षेत्रात याचे मोठे फायदे दिसून येत आहेत. एखाद्या मोठ्या प्रकल्पासाठी प्रचंड प्रमाणातील माहिती गोळा करणे, तिचे सखोल विश्लेषण करणे आणि त्यातून नवीन निष्कर्ष काढणे यासाठी पूर्वी माणसांचे अनेक तास आणि महिने खर्च होत असत. आता कंपन्या असे एआय एजंट्स तयार करत आहेत जे स्वतः माहितीचे जाळे विणतात आणि अचूक निष्कर्ष काढतात.

सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटमध्ये तर हे एजंट्स स्वतःहून प्रोग्रॅमिंग कोड लिहितात, त्यातील चुका शोधतात आणि स्वतःच त्या दुरुस्त करून सॉफ्टवेअर तयार करतात. ग्राहक सेवेत देखील मोठा बदल झाला आहे. हे एजंट्स ग्राहकांच्या तक्रारी केवळ नोंदवून न घेता, त्या सोडवण्यासाठी आवश्यक असलेली तांत्रिक प्रक्रिया, जसे की ग्राहकाच्या खात्यातील अडचण दूर करणे किंवा रिफंडची प्रक्रिया सुरू करणे, स्वतः पूर्ण करत आहेत. यामुळे मानवी वेळ वाचत असून कामाचा वेग अनेक पटींनी वाढला आहे.
भविष्यातील विस्तार आणि विविध क्षेत्रांतील उपयोग

भविष्यात हे तंत्रज्ञान अधिक व्यापक होणार असून, अनेक नवनवीन आणि अनपेक्षित क्षेत्रांमध्ये त्याचे विलक्षण उपयोग पाहायला मिळतील. वैद्यकीय क्षेत्रात आधुनिक एआयच्या माध्यमातून हे तंत्रज्ञान मोठी क्रांती घडवणार आहे. रुग्णांचे जुने वैद्यकीय अहवाल, आजाराची लक्षणे आणि जागतिक स्तरावरील नवीन संशोधन यांचा अभ्यास करून हे एआय डॉक्टरांना अचूक निदानासाठी आणि गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियेचे नियोजन करण्यासाठी थेट मदत करेल.

संशोधन आणि डिजिटल ह्युमॅनिटीज सारख्या अत्यंत वेगळ्या क्षेत्रांमध्येही याचा मोठा वापर होईल. प्राचीन हस्तलिखिते, जुने शिलालेख आणि ऐतिहासिक दस्तऐवज यांचे वाचन करणे, त्यांचे जतन करणे आणि त्यातील माहितीचे अचूक वर्गीकरण करण्यासाठी एजंटिक एआय संशोधकांना मोठी तांत्रिक मदत करेल. यामुळे इतिहासाचा आणि प्राचीन लिपींचा अभ्यास अधिक सोपा आणि वेगवान होईल. यासोबतच आधुनिक शेती, पर्यावरण संवर्धन आणि शिक्षण क्षेत्रातही विद्यार्थ्यांच्या बुद्धिमत्तेनुसार वैयक्तिक अभ्यासक्रम तयार करण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर होणार आहे.

कोणतेही नवीन तंत्रज्ञान आले की रोजगाराबद्दल चिंता निर्माण होते, ही एक मानवी सहजप्रवृत्ती आहे. पण एजंटिक एआयमुळे नोकरीच्या अनेक नव्या, आव्हानात्मक आणि अत्यंत उच्च वेतनाच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. सध्या डेटा सायंटिस्ट, मशीन लर्निंग इंजिनिअर आणि लार्ज लँग्वेज मॉडेल (LLM) डेव्हलपर अशा पदांसाठी जगभरात प्रचंड मागणी आहे. कंपन्यांना असे तज्ज्ञ हवे आहेत जे या स्वायत्त एआय सिस्टिम्सची रचना करू शकतील आणि त्यांना अचूकतेने प्रशिक्षित करू शकतील.

या क्षेत्रात एआय रिसर्चर आणि प्रॉम्प्ट इंजिनिअर या भूमिका अत्यंत कळीच्या ठरत आहेत. एआयने योग्य प्रकारे विचार करावा आणि मानवी मूल्यांचे उल्लंघन करू नये यासाठी एआय एथिक्स ऑफिसर आणि एआय सुरक्षारक्षक (Security Architect) सारख्या नव्या नोकऱ्या देखील कॉर्पोरेट जगतात निर्माण झाल्या आहेत. तसेच, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि इतर व्यावसायिक क्षेत्रे (जसे की वैद्यकीय किंवा कृषी) यांची सांगड घालू शकणाऱ्या तज्ज्ञांची गरजही मोठ्या प्रमाणावर वाढली आहे. त्यामुळे ज्या विद्यार्थ्यांकडे आणि व्यावसायिकांकडे प्रगत प्रोग्रॅमिंग, अल्गोरिदम्स आणि एआय प्रणालींचे सखोल ज्ञान आहे, त्यांच्यासाठी करिअरचे एक अतिशय उज्ज्वल आणि भव्य दालन या नव्या तंत्रज्ञानाने खुले केले आहे.

--- तुषार भ. कुटे 
प्रशिक्षक, मितू स्किलॉलॉजिस, पुणे 
https://wa.me/919960163010

 

 

एजंटिक एआय: कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे स्वायत्त भविष्य

तंत्रज्ञानाच्या जगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच 'एआय'ने आधीच मोठी क्रांती घडवून आणली आहे. परंतु, आता आपण याच्या एका नव्या आणि प्रगत टप्प्यावर पोहोचलो आहोत, ज्याला 'एजंटिक एआय' (Agentic AI) असे म्हटले जाते. अत्यंत सोप्या भाषेत सांगायचे तर, पारंपरिक एआय हे एका आज्ञाधारक कर्मचाऱ्यासारखे काम करते; जे तुम्ही विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देते किंवा तुम्ही सांगितलेले काम तेवढ्यापुरतेच करते. याउलट, एजंटिक एआय हे एका हुशार आणि स्वायत्त व्यवस्थापकासारखे असते. त्याला केवळ एक अंतिम उद्दिष्ट सांगावे लागते. ते उद्दिष्ट पूर्ण करण्यासाठी कोणकोणती पावले उचलावी लागतील, याचा विचार आणि निर्णय ते स्वतः घेते.

हे तंत्रज्ञान समजून घेण्यासाठी आपण एका दैनंदिन उदाहरणाचा विचार करूया. समजा, तुम्हाला सुट्टीत कुटुंबासोबत फिरायला जायचे आहे. तुम्ही जर सध्याच्या पारंपरिक एआयला विचारले, तर ते तुम्हाला फक्त गोव्यातील हॉटेल्सची आणि विमानांची यादी देईल. पण जर तुम्ही एजंटिक एआयला सांगितले की, "मला पुढच्या आठवड्यात कुटुंबासोबत गोव्याला जायचे आहे आणि माझे बजेट पन्नास हजार रुपये आहे", तर हे एआय केवळ माहिती देऊन थांबणार नाही. ते तुमच्या बजेटनुसार सर्वात स्वस्त विमानाचे तिकीट स्वतः बूक करेल, चांगल्या हॉटेलमध्ये रूम आरक्षित करेल आणि तिथे गेल्यावर फिरण्याचे संपूर्ण वेळापत्रकही स्वतः तयार करून तुमच्या हातात देईल. म्हणजेच, हे तंत्रज्ञान केवळ विचार करत नाही, तर तुमच्या वतीने प्रत्यक्ष कृती करते.

सध्या विविध बहुराष्ट्रीय आणि आयटी कंपन्यांमध्ये एजंटिक एआयचा वापर अत्यंत वेगाने आणि प्रभावीपणे वाढत आहे. कंपन्या त्यांच्या दैनंदिन आणि गुंतागुंतीच्या कामांसाठी आता या तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहू लागल्या आहेत. ग्राहक सेवा (कस्टमर सपोर्ट) क्षेत्रात याचे मोठे बदल दिसत आहेत. पूर्वीचे चॅटबॉट्स ग्राहकांना फक्त छापील उत्तरे देत असत. आताचे एजंटिक बॉट्स ग्राहकांची तक्रार समजून घेऊन, स्वतः सिस्टीममध्ये जातात, खराब झालेल्या वस्तूची ऑर्डर रद्द करतात आणि नवीन वस्तू ग्राहकाला पाठवण्याची प्रक्रिया मानवी हस्तक्षेपाशिवाय पूर्ण करतात. याव्यतिरिक्त, सप्लाय चेन मॅनेजमेंटमध्ये गोदामातील माल कमी पडत असल्यास हे एआय स्वतःहून नवीन मालाची ऑर्डर नोंदवते. सॉफ्टवेअर क्षेत्रातही कोड लिहिणे, त्यातील चुका शोधून त्या स्वतः दुरुस्त करणे आणि सॉफ्टवेअरची चाचणी करणे यासाठी एजंटिक एआयचा वापर कंपन्या करत आहेत.

भविष्यात हे तंत्रज्ञान अधिक प्रगत, अचूक आणि बहुआयामी होणार आहे. उद्याचे तंत्रज्ञान हे 'मल्टी-एजंट सिस्टीम'वर आधारित असेल. यामध्ये अनेक वेगवेगळे एआय एजंट्स एकाच वेळी एकमेकांशी संवाद साधून अतिशय गुंतागुंतीची कामे मार्गी लावतील. वेगवेगळ्या क्षेत्रांमध्ये याचा उपयोग आमूलाग्र बदल घडवणारा असेल. वैद्यकीय क्षेत्रात हे तंत्रज्ञान रुग्णांच्या जुन्या अहवालांचा आणि सध्याच्या लक्षणांचा सखोल अभ्यास करून अचूक निदानासाठी डॉक्टरांना मदत करेल, तसेच नवीन औषध संशोधनाचा वेग अनेक पटींनी वाढवेल. आर्थिक क्षेत्रात, शेअर बाजारातील जागतिक घडामोडींचे सेकंदात विश्लेषण करून धोके ओळखण्याचे आणि गुंतवणूकदारांच्या वतीने सुरक्षित ट्रेडिंग करण्याचे काम हे तंत्रज्ञान करेल. याशिवाय, कृषी क्षेत्रात पिकांवरील रोग ओळखून हवामानानुसार फवारणीचे नियोजन करणे असो वा शिक्षण क्षेत्रात प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या ग्रहणक्षमतेनुसार स्वतंत्र आणि वैयक्तिक अभ्यासक्रम तयार करणे असो, एजंटिक एआय सर्वत्र आपला प्रभाव पाडणार आहे.

या सर्व तांत्रिक प्रगतीमुळे रोजगार कमी होतील अशी एक भीती व्यक्त होत असली, तरी प्रत्यक्षात एजंटिक एआयमुळे विविध कंपन्यांमध्ये नोकरीच्या असंख्य नवीन आणि उच्च वेतनाच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. सध्या गुगल, मायक्रोसॉफ्ट, मेटा, ओपेनएआय यांसारख्या दिग्गज तंत्रज्ञान कंपन्यांबरोबरच एआयवर काम करणाऱ्या अनेक नवीन स्टार्टअप्समध्ये नोकऱ्यांची मोठी लाट आली आहे. यामध्ये 'एआय एजंट डेव्हलपर' या पदासाठी सर्वाधिक मागणी आहे. हे डेव्हलपर्स असे एआय मॉडेल्स तयार करतात जे स्वायत्तपणे निर्णय घेऊ शकतील. यासोबतच 'प्रॉम्प्ट इंजिनिअर' या पदाला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे; ज्यांचे मुख्य काम एआयला अचूक आणि प्रभावी सूचना देऊन त्यांच्याकडून अपेक्षित काम करून घेणे हे असते.

तसेच, लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स (LLM), लँगचेन (LangChain) आणि पायथॉन प्रोग्रामिंगची सखोल जाण असलेल्या 'मशीन लर्निंग इंजिनिअर्स'ची कंपन्यांना नितांत गरज भासत आहे. एजंटिक एआय स्वतः निर्णय घेत असल्याने, त्याने घेतलेले निर्णय मानवी मूल्यांना धरून आणि सुरक्षित आहेत की नाहीत, हे तपासण्यासाठी 'एआय एथिसिस्ट' (AI Ethicist) आणि 'एआय सिक्युरिटी आर्किटेक्ट' अशा पूर्णपणे नवीन आणि अत्यंत महत्त्वाच्या भूमिका कॉर्पोरेट क्षेत्रात उदयास आल्या आहेत. त्यामुळे ज्या तरुणांकडे एआय, डेटा सायन्स आणि प्रगत कोडिंगचे ज्ञान आहे, त्यांच्यासाठी या क्षेत्रात प्रगतीचे आणि रोजगाराचे एक विशाल दालन खुले झाले आहे.
 

--- तुषार भ. कुटे 
प्रशिक्षक, मितू स्किलॉलॉजिस, पुणे 
https://wa.me/919960163010

गुगल आय/ओ २०२६: कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगात 'एजंटिक एआय'ची ऐतिहासिक क्रांती आणि भविष्यातील वेध

गेल्या काही दशकांचा तंत्रज्ञानाचा इतिहास पाहिला, तर मानवाने अत्यंत वेगाने प्रगती केली आहे. परंतु, गेल्या दोन ते तीन वर्षांत कृत्रिम बुद्धिमत्तेने ज्या अफाट वेगाने आणि ताकदीने आपले आयुष्य व्यापून टाकले आहे, त्याला मानवी इतिहासात दुसरा कोणताही तोड नाही. तंत्रज्ञानाच्या या अत्यंत वेगाने बदलणाऱ्या आणि स्पर्धात्मक जगात गुगल ही कंपनी नेहमीच एक अत्यंत आघाडीची आणि दिशादर्शक भूमिका बजावत आली आहे. दरवर्षी मे महिन्यामध्ये गुगल आपला 'आय/ओ' (I/O) हा भव्य आणि जागतिक स्तरावरील तांत्रिक सोहळा आयोजित करते. यावर्षीचा, म्हणजेच २०२६ चा 'गुगल आय/ओ' सोहळा हा खऱ्या अर्थाने ऐतिहासिक आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या एका पूर्णपणे नव्या युगाची नांदी ठरणारा असाच ठरला आहे. यंदाच्या सोहळ्यात गुगलने केवळ त्यांच्या एआय मॉडेल्सचे काही नेहमीचे अपडेट्स दिले नाहीत, तर त्यांनी मानवाचा आणि इंटरनेटचा संवाद पूर्णपणे बदलून टाकणाऱ्या अत्यंत प्रगत अशा 'एजंटिक एआय'ची अधिकृत ओळख जगाला करून दिली आहे. ज्यांनी हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि मोठा सोहळा पाहिला नाही, त्यांच्यासाठी या कार्यक्रमात गुगलने केलेल्या काही सर्वात मोठ्या आणि खळबळजनक घोषणांची सविस्तर माहिती घेणे अत्यंत आवश्यक आणि भविष्याच्या दृष्टीने कुतूहलाचे आहे.  

या संपूर्ण सोहळ्यातील सर्वात मोठी, लक्षवेधी आणि तंत्रज्ञान विश्वाला अचंबित करणारी घोषणा म्हणजे 'जेमिनी ओम्नी' या अत्यंत प्रगत आणि बहुआयामी एआय मॉडेलचे अनावरण. आजवर आपण पाहिलेले अनेक एआय मॉडेल्स हे प्रामुख्याने फक्त मजकूर वाचणे किंवा चित्रांवर प्रक्रिया करणे यापुरतेच मर्यादित होते. पण गुगलचे हे नवीन जेमिनी ओम्नी मॉडेल या सर्व पारंपारिक मर्यादा ओलांडून अनेक पावले पुढे गेले आहे. गुगलच्या अधिकृत माहितीनुसार, हे एक असे अफाट मॉडेल आहे जे कोणत्याही प्रकारच्या इनपुटमधून कोणत्याही प्रकारची नवीन आणि कल्पक निर्मिती करू शकते. या मॉडेलची सर्वात मोठी आणि विलक्षण ताकद त्याच्या अत्यंत उच्च दर्जाच्या 'व्हिडिओ निर्मितीच्या' क्षमतेमध्ये दडलेली आहे. आता वापरकर्ते मजकूर, ऑडिओ, चित्रे आणि जुने व्हिडिओ या सर्वांचे एकत्र मिश्रण करून त्याला इनपुट म्हणून देऊ शकतात. या सर्वांचे अचूक विश्लेषण करून जेमिनी ओम्नी एक अत्यंत उच्च दर्जाचा, वास्तववादी आणि गुगलच्या खऱ्या जगातील अफाट ज्ञानावर आधारित असा एक पूर्णपणे नवीन व्हिडिओ तयार करून देऊ शकेल. हे केवळ एकतर्फी व्हिडिओ बनवणेच नाही, तर तुम्ही या कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी एखाद्या सामान्य माणसासारख्या गप्पा मारत त्या तयार झालेल्या व्हिडिओमध्ये तुम्हाला हवे तसे आणि अत्यंत सोपे बदल देखील करू शकता. जेमिनी ओम्नी कुटुंबातील 'जेमिनी ओम्नी फ्लॅश' हे पहिले मॉडेल गुगल एआय प्लस, प्रो आणि अल्ट्राच्या सर्व जागतिक ग्राहकांसाठी उपलब्ध करण्यात आले आहे. तसेच, युट्यूब शॉर्ट्स आणि युट्यूब क्रिएट ॲप वापरणाऱ्या सर्व वापरकर्त्यांसाठी ही अतिप्रगत सुविधा पूर्णपणे मोफत उपलब्ध करून देण्यात आली आहे, ज्यामुळे आता व्हिडिओ निर्मितीचे आणि मनोरंजनाचे क्षेत्र संपूर्णपणे बदलून जाणार आहे.  

या अफाट मॉडेलसोबतच गुगलने आपल्या प्रगत 'जेमिनी ३.५' या एआय मॉडेल्सच्या नव्या आणि शक्तिशाली पिढीचीही या सोहळ्यात अधिकृत घोषणा केली. या नवीन मालिकेची सुरुवात 'जेमिनी ३.५ फ्लॅश' या अत्यंत वेगवान आणि आक्रमक मॉडेलने करण्यात आली आहे. हे केवळ तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देणारे एक साधे चॅटबॉट राहिलेले नाही, तर हे कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि प्रत्यक्ष कृती यांचा एक अत्यंत अद्वितीय संगम आहे. गुगलने दिलेल्या माहितीनुसार, हे नवीन मॉडेल अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि जास्त वेळ घेणाऱ्या कोडिंगच्या कामांमध्ये अत्यंत उत्कृष्ट आणि मानवरहित अचूक कामगिरी करते. जेमिनी ३.५ फ्लॅश हे केवळ माहिती देत नाही, तर ते प्रत्यक्ष जगातील अनेक व्यावहारिक कामे अत्यंत सहजतेने आणि वेगाने पूर्ण करते. हे प्रगत मॉडेल आता गुगल अँटीग्रॅव्हिटी, अँड्रॉइड स्टुडिओ आणि जेमिनीच्या विविध व्यावसायिक प्लॅटफॉर्म्सवर सर्व डेव्हलपर्ससाठी अधिकृतपणे उपलब्ध करून देण्यात आले आहे. यातील सर्वात महत्त्वाची आणि सर्वसामान्यांसाठी आनंदाची बाब म्हणजे, गुगल सर्चमधील 'एआय मोड' (AI Mode) वापरणाऱ्या जगातील सर्व सामान्य वापरकर्त्यांसाठी हे प्रगत मॉडेल आता खुले करण्यात आले आहे. यासोबतच गुगल आपल्या आगामी आणि याहूनही अधिक शक्तिशाली अशा 'जेमिनी ३.५ प्रो' मॉडेलवरही अत्यंत वेगाने काम करत असून पुढील महिन्यात ते संपूर्ण जगासाठी उपलब्ध होईल, अशी मोठी आशा तंत्रज्ञान क्षेत्रात व्यक्त केली जात आहे.  

गुगल सर्च म्हणजेच आपण दररोज माहिती शोधण्यासाठी वापरत असलेले आपले नेहमीचे गुगल इंजिन आता भविष्यात पूर्वीसारखे राहिलेले नाही. आपण आता खऱ्या अर्थाने 'सर्च एजंट्स'च्या एका नव्या आणि प्रगत युगात प्रवेश करत आहोत. या नवीन तंत्रज्ञानामुळे वापरकर्त्यांना आता स्वतःचे असे अनेक खाजगी एआय एजंट्स अत्यंत सहजतेने तयार करण्याचे, त्यांचे व्यवस्थापन करण्याचे आणि त्यांच्याकडून आपली अनेक दैनंदिन कामे करून घेण्याचे पूर्ण आणि मुक्त स्वातंत्र्य थेट गुगल सर्चमध्येच मिळणार आहे. याची अत्यंत रंजक सुरुवात 'इन्फॉर्मेशन एजंट्स' नावाच्या एका अत्यंत हुशार आणि कल्पक संकल्पनेने होत आहे. हे एजंट्स बॅकग्राउंडमध्ये म्हणजेच इंटरनेटच्या पडद्यामागे चोवीस तास न थकता तुमच्यासाठी काम करत राहतील. ते सतत संपूर्ण इंटरनेट, हजारो बातम्यांच्या वेबसाईट, विविध तांत्रिक ब्लॉग्स आणि सोशल मीडिया पोस्ट्सवर अत्यंत बारकाईने लक्ष ठेवून असतील. तुम्हाला अर्थकारण, खरेदी किंवा खेळांबद्दल जी काही नवीन आणि अचूक माहिती हवी असेल, ती शोधण्याचे आणि त्याचे सखोल विश्लेषण करण्याचे अत्यंत किचकट काम हे एजंट्स स्वतःहून करतील. हे स्मार्ट आणि स्वयंचलित एजंट्स तुम्हाला हवी असलेली आणि तुमच्यासाठी सर्वात महत्त्वाची असलेली माहिती एकत्र करून, त्याचा एक विस्तृत आणि अचूक अहवाल योग्य वेळी तुमच्यापर्यंत पोहोचवतील. यात अधिक माहिती वाचण्यासाठी काही उपयुक्त लिंक्सचाही समावेश असेल. ही खऱ्या अर्थाने एक प्रकारची तुमची स्वतःची खाजगी आणि अत्यंत हुशार अशी डिजिटल सेक्रेटरीच असणार आहे. हे माहिती एजंट्स या उन्हाळ्यात, सुरुवातीला गुगल एआय प्रो आणि अल्ट्रा ग्राहकांसाठी उपलब्ध होतील. गुगलवर जाऊन फक्त "कीप मी अपडेटेड" असे शोधल्यास तुमचा स्वतःचा एजंट काही सेकंदात तयार होईल.  

गुगलच्या या अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि भव्य सोहळ्यातील शेवटची पण तंत्रज्ञानाची दिशा बदलणारी सर्वात क्रांतिकारी घोषणा म्हणजे 'गुगल अँटीग्रॅव्हिटी' चा थेट गुगल सर्चमधील अत्यंत महत्त्वपूर्ण समावेश. गुगल आता अँटीग्रॅव्हिटी आणि जेमिनी ३.५ फ्लॅशच्या अत्यंत प्रगत कोडिंग क्षमता थेट आपल्या नेहमीच्या सर्च इंजिनमध्ये आणत आहे. याचा अत्यंत साधा आणि सरळ अर्थ असा की, तुम्ही गुगलला विचारलेल्या प्रत्येक वेगळ्या प्रश्नानुसार गुगल तुमच्यासाठी एक पूर्णपणे नवीन आणि स्वतंत्र कस्टम इंटरफेस त्याच क्षणी स्वतः कोडिंग करून तयार करून देईल. तुम्हाला डायनॅमिक लेआउट्स, अत्यंत संवादात्मक आणि आकर्षक दृश्ये मिळतील जी खास तुमच्या प्रश्नासाठी आणि केवळ तुमच्या गरजेनुसार बनवली गेली असतील. हे नवीन जनरेटिव्ह यूआय तंत्रज्ञान येत्या उन्हाळ्यात सर्व वापरकर्त्यांसाठी पूर्णपणे मोफत उपलब्ध होणार आहे. अनेकदा आपण इंटरनेटवर एकाच दिवसाचे किंवा क्षणाचे काम शोधत नसतो, तर कुटुंबाचे लग्न ठरवणे किंवा घराचे स्थलांतर करणे यांसारखी मोठी आणि दीर्घकालीन कामे करत असतो. आता अँटीग्रॅव्हिटीच्या मदतीने गुगल सर्च केवळ तुमच्यासाठी कस्टमाइज्ड टूल्स, खाजगी डॅशबोर्ड्स किंवा प्रगती ट्रॅकर्स स्वतःहून कोड करून तयार करेल. हे अगदी तुम्हाला हवे तसे गुगल सर्चमध्ये स्वतःचे लहान ॲप्स बनवल्यासारखे आणि वापरल्यासारखे असेल. हे अफाट तंत्रज्ञान सुरुवातीला अमेरिकेतील गुगल एआय प्रो आणि अल्ट्रा ग्राहकांसाठी सुरू केले जाईल आणि त्यानंतर टप्प्याटप्प्याने जगातील इतर देशांमध्ये त्याचा मोठा विस्तार होईल.  

गुगल आय/ओ २०२६ चा हा संपूर्ण आणि ऐतिहासिक सोहळा पाहिल्यानंतर एक गोष्ट अत्यंत स्पष्टपणे जाणवते की, इंटरनेट आणि तंत्रज्ञानाचे जग आता एका अत्यंत वेगळ्या आणि पुढच्या टप्प्यावर पोहोचले आहे. आता आपल्याला केवळ माहिती शोधण्यासाठी इंटरनेटचा वापर करायचा नाहीये, तर इंटरनेटवरील या कृत्रिम बुद्धिमत्तेला आपल्या हाताखाली प्रत्यक्ष काम करायला लावायचे आहे. एआय आता केवळ एक साधा मदतनीस राहिलेला नसून, तो आता एक पूर्णवेळ आणि अतिशय हुशार एजंट बनला आहे, जो स्वतः निर्णय घेतो, विश्लेषण करतो आणि माणसासारख्या नवीन गोष्टींची निर्मिती करतो. 'जेमिनी ओम्नी'सारख्या मॉडेल्समुळे मानवी कल्पनाशक्तीला आता कोणताही तांत्रिक अडथळा राहणार नाही, तर 'सर्च एजंट्स'मुळे आपला रोजचा अत्यंत मौल्यवान वेळ आणि मेहनत मोठ्या प्रमाणावर वाचणार आहे. गुगलच्या या सर्व नवीन आणि अफाट घोषणांमुळे येणारा काळ हा खऱ्या अर्थाने 'एजंटिक एआय'चा असेल, यावर आता अधिकृत आणि भक्कम मोहोर उमटली आहे. तंत्रज्ञानाची ही मोठी आणि अवाढव्य झेप आपल्याला एका अत्यंत प्रगत, सोप्या आणि स्मार्ट भविष्याकडे घेऊन चालली आहे, यात आता कोणतीही शंका नाही.

गुगल आय/ओ २०२६ च्या या सर्व प्रमुख घोषणांची आणि 'जेमिनी ओम्नी' व 'एजंटिक एआय'ची सविस्तर माहिती पाहण्यासाठी हा व्हिडिओ अत्यंत उपयुक्त आहे.

https://www.youtube.com/watch?v=OMhKgQmeMhI

संदर्भ: गुगल ब्लॉग 

(चित्र: एआय निर्मित)

--- तुषार भ. कुटे

एजंटिक एआय: कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे एक नवे आणि स्वायत्त पर्व

कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सच्या विश्वात रोज नवनवीन बदल घडत आहेत. सुरुवातीला आलेले एआय केवळ विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देत असे, तर त्यानंतर आलेल्या जनरेटिव्ह एआयने मजकूर, चित्रे आणि तांत्रिक कोड तयार करण्याची क्षमता दाखवली. पण आता या तंत्रज्ञानाने एक पुढचे मोठे पाऊल टाकले आहे, ज्याला 'एजंटिक एआय' (Agentic AI) असे म्हटले जाते. एजंटिक एआय म्हणजे अशी प्रगत प्रणाली जी केवळ माणसाच्या आदेशाची किंवा प्रॉम्प्टची वाट पाहत नाही, तर दिलेल्या उद्दिष्टाच्या पूर्ततेसाठी स्वतःहून विचार करते, टप्प्याटप्प्याने नियोजन करते आणि आवश्यक ती सर्व कामे पार पाडते. एखाद्या मानवी कर्मचाऱ्याप्रमाणेच ही प्रणाली स्वतंत्रपणे निर्णय घेऊन काम पूर्ण करण्यावर भर देते. थोडक्यात सांगायचे तर, हे तंत्रज्ञान तुम्हाला केवळ काय करायचे याचा सल्ला देत नाही, तर ते काम तुमच्यासाठी प्रत्यक्ष करून दाखवते.

सध्याच्या गतिमान आणि तंत्रज्ञानावर आधारित जगात एजंटिक एआयचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. आजच्या युगात वेळेची आणि अचूकतेची सर्वाधिक गरज आहे, आणि नेमकी हीच गरज या प्रणालीद्वारे पूर्ण केली जात आहे. पारंपारिक एआय प्रणालींना प्रत्येक छोट्या पायरीवर मानवी हस्तक्षेपाची आणि मार्गदर्शनाची आवश्यकता असते, ज्यामुळे कामाचा वेग मंदावतो. याउलट, एजंटिक एआय सभोवतालच्या वातावरणाशी संवाद साधून, नवीन माहिती गोळा करून आणि स्वतःच्या चुकांमधून शिकून स्वतःला सातत्याने अद्ययावत करत असते. यामुळे मानवी प्रयत्नांची आणि वेळेची मोठी बचत होते, आणि माणसांना दैनंदिन कामांच्या ओझ्यातून मुक्त होऊन अधिक सर्जनशील, संशोधनात्मक आणि धोरणात्मक कामांवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी पुरेसा वाव मिळतो. तंत्रज्ञानाच्या या स्वायत्त स्वरूपामुळे संपूर्ण जगभरातील कार्यपद्धतीत एक मोठी क्रांती घडून येत आहे.

विविध कंपन्यांमध्ये आणि उद्योगांमध्ये एजंटिक एआयचा वापर आता मोठ्या प्रमाणावर आणि अत्यंत प्रभावीपणे होऊ लागला आहे. कॉर्पोरेट जगात ही प्रणाली केवळ एक सॉफ्टवेअर म्हणून काम करत नाही, तर एक अत्यंत कार्यक्षम 'डिजिटल सहकारी' म्हणून जबाबदारी पार पाडत आहे. उदाहरणार्थ, सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट कंपनीमध्ये हे तंत्रज्ञान स्वतःहून कोड लिहू शकते, सिस्टीममधील चुका शोधून त्या दुरुस्त करू शकते आणि नव्या सॉफ्टवेअरची पूर्ण चाचणीही घेऊ शकते. ग्राहक सेवेच्या क्षेत्रात हे स्वायत्त एजंट्स ग्राहकांशी केवळ संवाद न साधता त्यांच्या गुंतागुंतीच्या तक्रारी मुळापासून समजून घेऊन त्या प्रत्यक्ष सोडवण्यासाठी सिस्टीममध्ये योग्य ते बदल घडवून आणतात. डेटा सायन्स आणि मशीन लर्निंग ऑपरेशन्समध्ये डेटा गोळा करण्यापासून, त्याचे विश्लेषण करण्यापर्यंत आणि त्यातून अंतिम अहवाल तयार करण्यापर्यंतची सर्व कामे एजंटिक एआय अत्यंत जलद गतीने पार पाडते, ज्यामुळे कंपनीच्या व्यवस्थापनाला अचूक निर्णय घेण्यास प्रचंड मदत मिळते.

तंत्रज्ञानातील हाच वेगाने बदलणारा प्रवाह आणि भविष्यातील गरजा ओळखून, मोशी, पुणे येथील 'मितू स्किलॉलॉजीस' तर्फे खास मराठी भाषेतून "जनरेटिव्ह एआय आणि एजंटिक एआय" या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानावर आधारित एका विशेष कोर्सचे आयोजन करण्यात आले आहे. मातृभाषेतून शिक्षण घेतल्यामुळे या विषयातील क्लिष्ट तांत्रिक संकल्पना समजायला आणि त्या प्रत्यक्ष प्रकल्पांमध्ये वापरात आणायला अतिशय सोपे जाते. या कोर्समध्ये सहभागी होऊन तंत्रज्ञानाची आवड असणारे विद्यार्थी आणि व्यावसायिक या नवीन पर्वावर हुकूमत मिळवू शकतात. या महत्त्वपूर्ण उपक्रमाबद्दल अधिक माहिती जाणून घेण्यासाठी आणि आपला प्रवेश निश्चित करण्यासाठी तुम्ही ९९६०१६३०१० किंवा ७५८८५९४६६५ या क्रमांकांवर संपर्क साधू शकता. आजच्या स्पर्धेच्या युगात अद्ययावत राहण्यासाठी आणि भविष्यातील संधी मिळवण्यासाठी हा कोर्स नक्कीच एक मोलाची पायरी ठरेल.

--- तुषार भ. कुटे
https://tusharkute.com

कंपनीचा कारभार चालवण्यासाठी आता यंत्राची मदत!

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स'च्या अफाट प्रगतीने आतापर्यंत केवळ सामान्य माणसांच्या किंवा खालच्या स्तरावरील कर्मचाऱ्यांच्या कामात बदल घडवून आणला होता. परंतु आता या तंत्रज्ञानाने थेट जगातील सर्वात मोठ्या आणि बलाढ्य कंपन्यांच्या 'बोर्डरूम'मध्ये आणि मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्यांच्या (सीईओ) केबिनमध्ये प्रवेश केला आहे. फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सॲप यांसारख्या जगप्रसिद्ध समाजमाध्यमांची मूळ कंपनी असलेल्या 'मेटा'चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी मार्क झुकरबर्ग यांनी एक अत्यंत ऐतिहासिक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्राची दिशा बदलणारा निर्णय घेतला आहे. 'वॉल स्ट्रीट जर्नल' या अत्यंत प्रतिष्ठित अमेरिकन वृत्तपत्राने नुकत्याच दिलेल्या एका खळबळजनक अहवालानुसार, मार्क झुकरबर्ग हे आता कंपनीचा मोठा आणि गुंतागुंतीचा कारभार हाकण्यासाठी एका विशेष 'एआय एजंट'ची (AI Agent) निर्मिती करत आहेत. हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित एजंट झुकरबर्ग यांना त्यांच्या 'सीईओ' पदाच्या दैनंदिन आणि अत्यंत महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडण्यासाठी थेट मदत करणार आहे. हा निर्णय केवळ एका कंपनीपुरता मर्यादित नसून, तो भविष्यातील कॉर्पोरेट जगताची आणि व्यावसायिक नेतृत्वाची संपूर्ण कार्यपद्धती बदलून टाकणारा एक मोठा टप्पा मानला जात आहे.

मार्क झुकरबर्ग हे स्वतः तंत्रज्ञान क्षेत्रातील एक अत्यंत अभ्यासू आणि दूरदृष्टी असलेले नेते मानले जातात. त्यांनी गेल्या वर्षी जुलै महिन्यातच 'पर्सनल सुपरइंटेलिजन्स' (वैयक्तिक महाबुद्धिमत्ता) या संकल्पनेबद्दल आपले विचार जगासमोर अत्यंत स्पष्टपणे मांडले होते. प्रत्येक व्यक्तीकडे असा एक अत्यंत हुशार आणि प्रगत डिजिटल मदतनीस असावा, जो त्या व्यक्तीची विचार करण्याची पद्धत, तिची कामाची शैली आणि तिच्या सर्व गरजा अचूकपणे समजून घेईल, असे त्यांचे एक मोठे स्वप्न होते. आता हेच स्वप्न ते स्वतःच्या बाबतीत प्रत्यक्षात उतरवताना दिसत आहेत. या नवीन 'सीईओ एजंट'चे मुख्य काम काय असेल आणि तो कसा चालणार आहे, हे समजून घेणे अत्यंत रंजक आणि तितकेच महत्त्वाचे आहे.

सामान्यतः कोणत्याही मोठ्या बहुराष्ट्रीय कंपनीमध्ये, जेव्हा मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्याला एखाद्या प्रकल्पाची, नवीन उत्पादनाची किंवा आर्थिक गणिताची अत्यंत तातडीची माहिती हवी असते, तेव्हा ती माहिती मिळवण्यासाठी त्यांना एक मोठी आणि खूप वेळखाऊ साखळी पार करावी लागते. सीईओ प्रथम आपल्या वरिष्ठ उपाध्यक्षांना विचारतो, उपाध्यक्ष त्यांच्या खालच्या संचालकांना विचारतात आणि मग ती विनंती प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या कनिष्ठ व्यवस्थापकांपर्यंत किंवा कर्मचाऱ्यांपर्यंत पोहोचते. माहिती तयार होऊन ती पुन्हा याच साखळीतून वरती सीईओपर्यंत येण्यासाठी अनेक दिवस किंवा कधीकधी आठवडेही लागू शकतात. परंतु, झुकरबर्ग यांचा हा नवीन एआय एजंट ही माणसांची मोठी साखळी आणि मध्यस्थांचे हे सर्व स्तर पूर्णपणे मोडीत काढणार आहे. हा हुशार एजंट कंपनीच्या सर्व अंतर्गत सिस्टीम्स आणि डेटाबेसशी थेट जोडलेला असेल. त्यामुळे झुकरबर्ग यांनी कोणताही प्रश्न विचारल्यास, हा एजंट काही सेकंदांतच संपूर्ण कंपनीचा प्रचंड मोठा डेटा तपासून अत्यंत अचूक आणि सविस्तर माहिती थेट त्यांच्या स्क्रीनवर हजर करेल. यामुळे वेळ आणि श्रम या दोन्ही गोष्टींची प्रचंड मोठी बचत होणार असून, निर्णयाचा वेग अनेक पटींनी वाढणार आहे. 'वॉल स्ट्रीट जर्नल'च्या अहवालानुसार सध्या हा अत्यंत प्रगत एआय एजंट विकासाच्या टप्प्यात असून, तो लवकरच पूर्ण क्षमतेने काम करू लागेल अशी शक्यता वर्तवली जात आहे.

केवळ मार्क झुकरबर्ग यांच्या वैयक्तिक वापरापुरतेच हे तंत्रज्ञान मर्यादित राहिलेले नाही, तर संपूर्ण 'मेटा' कंपनीच्या कार्यसंस्कृतीमध्ये आणि दैनंदिन कामकाजात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा अत्यंत खोलवर आणि व्यापक शिरकाव होत आहे. या अहवालातून आणखी एक अत्यंत रंजक माहिती समोर आली आहे. मेटा कंपनीच्या अंतर्गत कामकाजात सध्या 'सेकंड ब्रेन' (दुसरा मेंदू) नावाचे आणखी एक अत्यंत प्रगत एआय टूल प्रचंड वेगाने लोकप्रिय होत आहे. कोणत्याही मोठ्या कॉर्पोरेट कंपनीमध्ये हजारो कागदपत्रे, प्रकल्पांचे अत्यंत मोठे अहवाल, सादरीकरणे आणि जुन्या मीटिंग्जच्या हजारो पानांच्या नोंदी असतात. या अथांग माहितीच्या महासागरातून नेमकी आणि हवी तीच माहिती शोधून काढणे हे एखाद्या जिकिरीच्या आणि कंटाळवाण्या कामासारखे असते. पण हे 'सेकंड ब्रेन' टूल या सर्व कागदपत्रांचे अत्यंत अचूकपणे आणि वेगाने वर्गीकरण करते. त्यामुळे कोणत्याही कर्मचाऱ्याला एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पाविषयी किंवा जुन्या निर्णयाविषयी माहिती हवी असल्यास, तो या 'दुसऱ्या मेंदू'ला साधा प्रश्न विचारून काही क्षणांत ती माहिती मिळवू शकतो. या साधनामुळे मेटाच्या कर्मचाऱ्यांची वैयक्तिक उत्पादकता आणि कामाचा वेग कित्येक पटींनी वाढला आहे.

या व्यतिरिक्त, मेटाचे कर्मचारी आता 'माय क्लॉ' (My Claw) नावाच्या एका अत्यंत खासगी आणि वैयक्तिक एआय एजंटचा वापरही मोठ्या प्रमाणावर करू लागले आहेत. या एजंटची कार्यपद्धती तर सामान्य मानवी कल्पनेच्याही पलीकडची आहे. हा 'माय क्लॉ' एजंट कर्मचाऱ्यांचे जुने चॅट लॉग्स, त्यांचे हजारो ईमेल आणि त्यांच्या संगणकावरील सर्व 'वर्क फाईल्स' अत्यंत सुरक्षितपणे वाचू शकतो आणि समजून घेऊ शकतो. सर्वात आश्चर्याची आणि क्रांतीकारी गोष्ट म्हणजे, हा एजंट प्रत्यक्ष कर्मचाऱ्याच्या वतीने इतर सहकाऱ्यांशी किंवा त्या सहकाऱ्यांच्या एआय एजंटशी थेट संवाद साधू शकतो. याचाच अर्थ असा की, भविष्यातील कार्यालयांमध्ये दोन माणसांऐवजी दोन माणसांचे डिजिटल एजंट्स एकमेकांशी चर्चा करून कामाचे नियोजन करताना दिसतील. मीटिंगच्या वेळा ठरवणे, माहितीची देवाणघेवाण करणे आणि कामाचा पाठपुरावा घेणे ही सर्व कंटाळवाणी आणि वेळखाऊ कामे आता हे एजंट्स स्वतःहून आणि कोणत्याही मानवी हस्तक्षेपाविना पार पाडत आहेत.

मेटा कंपनीने कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या या जागतिक शर्यतीत सर्वांना मागे टाकण्यासाठी अत्यंत आक्रमक आणि मोठी धोरणे अवलंबली आहेत. याचेच एक मोठे आणि ताजे उदाहरण म्हणजे त्यांनी गेल्या वर्षी डिसेंबर महिन्यात 'मॅनस' (Manus) नावाच्या एका अत्यंत प्रगत आणि उदयोन्मुख चिनी कृत्रिम बुद्धिमत्ता स्टार्टअप कंपनीचे केलेले मोठे अधिग्रहण. सध्या बाजारात 'ओपन एआय' या कंपनीच्या चॅटजीपीटी आणि 'डीप-रिसर्च' या उत्पादनांचे मोठे वर्चस्व आहे. पण मेटाने विकत घेतलेल्या 'मॅनस' कंपनीचा असा ठाम दावा आहे की त्यांचा एआय एजंट हा ओपन एआयच्या अत्यंत प्रगत मानल्या जाणाऱ्या 'डीप-रिसर्च' एजंटपेक्षा कित्येक पटींनी अधिक हुशार, वेगवान आणि अचूकपणे काम करतो. तंत्रज्ञानाच्या या मोठ्या शर्यतीत मेटाने आता स्वतःचे संपूर्ण लक्ष आणि अफाट संपत्ती या एआय एजंट्सच्या विकासावर केंद्रित केली आहे.

या सर्व घडामोडींचा अतिशय शांत डोक्याने आणि सखोल विचार केल्यास आपल्या लक्षात येते की, आपण आता कॉर्पोरेट जगाच्या एका अत्यंत नव्या आणि अनोख्या युगात प्रवेश करत आहोत. आजवर आपण नेहमी अशी भीती व्यक्त करत आलो आहोत की एआयमुळे कारखान्यातील मजुरांच्या, डेटा एंट्री ऑपरेटरच्या किंवा कॉल सेंटरमध्ये काम करणाऱ्या सामान्य कर्मचाऱ्यांच्या नोकऱ्या जातील. पण मार्क झुकरबर्ग यांच्या या नवीन पावलामुळे एक वेगळाच आणि अत्यंत मोठा प्रश्न निर्माण झाला आहे. जर जगातील सर्वात मोठ्या कंपन्यांचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी माहिती मिळवण्यासाठी, अहवाल तयार करण्यासाठी आणि अत्यंत महत्त्वाचे व्यावसायिक निर्णय घेण्यासाठी 'मिडल मॅनेजमेंट' म्हणजेच मध्यम स्तरावरील व्यवस्थापकांवर अवलंबून न राहता थेट एआय एजंट्सचा वापर करणार असतील, तर भविष्यात या लाखो व्यवस्थापकांच्या आणि अधिकाऱ्यांच्या नोकऱ्यांचे काय होणार? कॉर्पोरेट शिडीवरील मधल्या पायऱ्या आता या तंत्रज्ञानामुळे पूर्णपणे नाहीशा होण्याच्या मार्गावर आहेत. कंपनीचा सर्वोच्च नेता आणि प्रत्यक्ष काम करणारा कनिष्ठ कर्मचारी यांच्यातील दुवा आता माणूस नसून एक अत्यंत वेगवान आणि अचूक यंत्र असणार आहे. यामुळे कंपन्यांचे स्वरूप अधिक 'फ्लॅट' (सपाट) आणि निर्णयप्रक्रिया अत्यंत जलद होईल, यात शंका नाही, पण त्याचबरोबर मानवी रोजगारासमोर एक अभूतपूर्व आणि न पाहिलेले संकटही उभे राहील.

यासोबतच या तंत्रज्ञानाच्या सुरक्षिततेचा आणि गोपनीयतेचा एक अत्यंत कळीचा आणि गंभीर मुद्दाही समोर येतो. एका मुख्य कार्यकारी अधिकाऱ्याकडे कंपनीची अत्यंत खाजगी, संवेदनशील आणि भविष्यातील गुप्त योजनांची महत्त्वाची माहिती असते. जर हा सर्व डेटा एखाद्या एआय सिस्टीमला दिला गेला, तर तो डेटा हॅक होण्याची किंवा इतर प्रतिस्पर्धी कंपन्यांकडे लीक होण्याची दाट शक्यता असते. तसेच, एआय मॉडेल्स कधीकधी चुकीची किंवा भ्रामक माहिती (ज्याला तांत्रिक भाषेत 'हॅल्युसिनेशन' म्हणतात) अत्यंत आत्मविश्वासाने खरी असल्याचे भासवतात. जर अशा एखाद्या अत्यंत चुकीच्या माहितीच्या आधारावर झुकरबर्ग यांच्यासारख्या मोठ्या नेत्याने अब्जावधी डॉलर्सचा व्यावसायिक निर्णय घेतला आणि तो चुकला, तर त्याची संपूर्ण जबाबदारी कोणावर निश्चित करणार, हा कायदेशीर आणि नैतिक प्रश्नही तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अभ्यासकांना मोठ्या प्रमाणावर सतावत आहे.

असे असले तरी, तंत्रज्ञानाचे हे चक्र आता उलटे फिरणे जवळपास अशक्य आहे. केवळ प्रश्नांची उत्तरे देणाऱ्या साध्या चॅटबॉट्सपासून सुरू झालेला हा प्रवास आता स्वायत्त आणि स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणाऱ्या प्रगत 'एजंट्स'पर्यंत पोहोचला आहे. मार्क झुकरबर्ग यांचा हा 'सीईओ एजंट' केवळ एक सुरुवात आहे. लवकरच जगभरातील इतर मोठ्या कंपन्यांचे नेतेही त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून स्वतःचे अत्यंत हुशार डिजिटल मदतनीस तयार करतील आणि त्यांचा वापर दैनंदिन कामकाजासाठी करतील. एका अर्थाने, भविष्यातील कॉर्पोरेट युद्धे ही माणसांच्या बुद्धिमत्तेवर नाही, तर त्यांच्याकडे असलेल्या एआय एजंट्सच्या क्षमतेवर आणि वेगावर लढली जातील. तंत्रज्ञानाने आपल्याला आजवर अनेक आश्चर्यकारक गोष्टी दिल्या आहेत, पण स्वतःच्या जागी एका यंत्राला कंपनीचा अवाढव्य कारभार पाहण्यासाठी वैयक्तिक मदतनीस म्हणून नेमण्याची ही घटना मानवी इतिहासातील आणि औद्योगिक क्रांतीमधील एक अत्यंत सुवर्णपान आणि महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे, यात कोणतीही शंका नाही. भविष्यात हे तंत्रज्ञान मानवासाठी खऱ्या अर्थाने एक मोठे वरदान ठरते की मानवी समाजासमोर एक नवीन आणि अत्यंत कठीण आव्हान उभे करते, हे येणारा काळच ठरवेल. परंतु सध्या तरी झुकरबर्ग यांच्या या ऐतिहासिक निर्णयाने संपूर्ण जगाचे लक्ष आपल्याकडे वेधून घेतले आहे आणि उद्याच्या भविष्याची एक अत्यंत स्पष्ट, वेगवान आणि काहीशी थरारक झलक संपूर्ण जगाला दाखवली आहे.

(संदर्भ: वॉल स्ट्रीट जर्नल आणि इंडियन एक्स्प्रेस)

--- तुषार भ. कुटे