विश्वाला शांती, करुणा आणि अहिंसेचा शाश्वत मार्ग दाखवणारे महान अग्रदूत म्हणजे तथागत भगवान गौतम बुद्ध. आजवर विविध पुस्तकांच्या आणि संदर्भांच्या माध्यमातून मला गौतम बुद्ध, त्यांचे जीवन आणि त्यांचे अथांग तत्त्वज्ञान याविषयी बरीच माहिती होती. परंतु, ही सर्व माहिती माझ्या मनात काहीशी विस्कळीत आणि तुकड्या-तुकड्यांत विभागलेली होती. बुद्धांचे संपूर्ण चरित्र आणि त्यांचे सखोल तत्त्वज्ञान एका सलग प्रवासासारखे समजून घेण्यासाठी मी एका उत्तम पुस्तकाच्या शोधात होतो. यावेळी लेखक समर यांची 'तथागत' ही कादंबरी माझ्या हाती लागली. साधारण अडीच वर्षांपूर्वी मी हे पुस्तक विकत घेऊन ठेवले होते. अनेकदा पुस्तकांच्या बाबतीत असे होते की ती कपाटात तशीच पडून राहतात, पण जेव्हा आतून खरोखरच एखादी प्रबळ इच्छा निर्माण होते, तेव्हाच ते पुस्तक वाचनासाठी हातात घेतले जाते. कदाचित खुद्द बुद्धांच्याच एखाद्या अंतःप्रेरणेने मी या पुस्तकाच्या वाचनाला सुरुवात केली.
आतापर्यंत बुद्धचरित्राविषयी जी काही विस्कळीत माहिती माझ्याकडे होती, ती सर्व या कादंबरीच्या माध्यमातून सलग, सुसंगत आणि ओघवत्या रूपात मला वाचायला मिळाली. जरी ही एक कादंबरी असली, तरी लेखकाने निव्वळ कल्पनाविलासावर विसंबून न राहता ऐतिहासिक वास्तवाचे भान अतिशय काटेकोरपणे जपले आहे. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी आणि पुस्तकाच्या शेवटी आवश्यक ते सर्व ऐतिहासिक संदर्भ व संदर्भ ग्रंथांची यादी जोडलेली आहे. त्यामुळे वाचकाला एका सुंदर कादंबरीचा आस्वाद घेता यावा, ती मनाला भावावी आणि तरीही तिचे ऐतिहासिक संदर्भ कुठेही तुटू नयेत, याची पुरेपूर काळजी लेखकाने घेतलेली जाणवते. या कादंबरीची रचना खऱ्या अर्थाने एका वेगळ्या आणि अनोख्या धाटणीची आहे. गौतम बुद्धांचे चरित्र सांगताना, त्यांच्या जीवनाशी निगडित असणारी सर्व महत्त्वाची पात्रे आपापल्या दृष्टिकोनातून आणि आत्मवृत्तातून ही कथा तरलपणे पुढे नेत राहतात. यामध्ये बुद्धांचे वडील, त्यांची पत्नी आणि त्यांचे प्रमुख शिष्य यांचा प्रामुख्याने खुबीने वापर करण्यात आला आहे.
कादंबरीची सुरुवात खुद्द राजकुमार सिद्धार्थाच्या आत्मकथनाने होते. या आत्मवृत्तातून कपिलवस्तूचा हा तरुण राजकुमार नेमका कसा होता, त्याचा मानवी जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन किती प्रगल्भ होता आणि त्याच्या आयुष्याचे अंतिम ध्येय काय होते, याची प्रचिती वाचकांना हळूहळू येऊ लागते. सिद्धार्थाच्या जन्माच्या वेळीच एका ज्योतिषाने त्याच्या भविष्याविषयी एक मोठी भविष्यवाणी केलेली असते. त्यामुळे राजा शुद्धोधन आपल्या लाडक्या राजकुमाराची पुढील वाटचाल काळजीपूर्वक आणि पूर्णपणे आपल्या सोयीने ठरवण्याचा प्रयत्न करतात. परंतु, वयाच्या चौदाव्या वर्षानंतर मात्र सिद्धार्थाच्या स्वतंत्र विचारांवर आणि वाटचालीवर ते कोणतेही नियंत्रण ठेवू शकत नाहीत. पूर्णपणे अहिंसावादी आणि कोणत्याही प्रकारच्या युद्धाच्या विरोधात असणारा राजकुमार सिद्धार्थ आता जनतेसमोर येऊ लागतो. तो प्रत्येक समस्येवर केवळ शांतीच्या मार्गानेच उपाय सुचवत असतो. मात्र, त्याच्या याच शांततावादी भूमिकेमुळे सेनापती आणि राज्याच्या अन्य कारभाऱ्यांशी त्याचे सातत्याने वैचारिक वाद होत राहतात. याच काळात सिद्धार्थाचा विवाह संपन्न होतो आणि यशोधरेच्या रूपाने कपिलवस्तूच्या राजवाड्यात भावी राणीचे आगमन होते. इथून पुढचा नाजूक प्रसंग लेखकाने अतिशय ताकदीने हाताळला आहे. राजकुमार सिद्धार्थाच्या निवेदनानंतर, राजा शुद्धोधन ही कथा त्यांच्या स्वतःच्या दृष्टिकोनातून पुढे घेऊन जातात आणि एक पिता म्हणून त्यांचाही दृष्टिकोन आपल्याला पटू लागतो. त्यानंतर पत्नी यशोधरा आपल्या कथावृत्तान्तातून कादंबरीला एका वेगळ्याच भावनिक उंचीवर नेते. एक पत्नी आणि राज्याची भावी राणी म्हणून तिची घुसमट आणि तिचे विचार वाचकाला अंतर्मुख करतात. या सर्व सांसारिक बंधनांनंतर, अखेरीस राजकुमार सिद्धार्थ खऱ्या ज्ञानाचा आणि शाश्वत सुखाचा मार्ग शोधण्यासाठी मध्यरात्री राजवाड्याचा त्याग करून बाहेर पडतो.
येथून खऱ्या अर्थाने बोधिसत्व सिद्धार्थाचा एक अत्यंत खडतर पण तेजोमय प्रवास सुरू होतो. स्वतःच्या आत्मकथनातून सिद्धार्थाने आपला हा ज्ञानशोधाचा अफाट प्रवास कथन केला आहे. या प्रवासात रामपुत्त आणि अलार कलाम यांसारखे थोर ऋषी सिद्धार्थाला गुरु म्हणून लाभतात. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली तो इतर शिष्यांप्रमाणेच अत्यंत साधेपणाने राहतो. ज्ञानप्राप्तीच्या तीव्र लालसेने आणि अफाट बुद्धिमत्तेने तो सर्वांच्या आधी आपले शिक्षण पूर्ण करतो. तरीही बोधिसत्व सिद्धार्थाला त्यातून पूर्ण ज्ञानप्राप्तीचे समाधान मिळत नाही. सत्याच्या शोधात तो स्वतःच्या शरीराला अतोनात कष्ट देतो, कठोर तपश्चर्या करतो आणि अखेर गया नावाच्या गावामध्ये एका विशाल वटवृक्षाखाली त्याला त्या अंतिम सत्याची ज्ञानप्राप्ती होते. याच क्षणी बोधिसत्व सिद्धार्थाचा 'तथागत गौतम बुद्ध' होतो.
यानंतरची कथा ब्रम्ह सहंपती या बुद्धांच्या पहिल्या शिष्याने सुंदररीत्या पुढे नेली आहे. त्याच्या नजरेतून गौतम बुद्ध कसे होते, याचे अतिशय विलोभनीय वर्णन पुढील पानांवर वाचायला मिळते. ज्ञानप्राप्तीनंतर तब्बल सात वर्षांच्या प्रदीर्घ काळानंतर जेव्हा तथागत गौतम बुद्ध म्हणजेच पूर्वश्रमीचा राजकुमार सिद्धार्थ पुन्हा कपिलवस्तूमध्ये प्रवेश करतो, तेव्हाचा तो प्रसंग लेखकाने इतक्या जिवंतपणे रेखाटला आहे की तो वाचताना अंगावर काटा येतो.
पुढच्या भागात ही कादंबरी खुद्द गौतम बुद्धांच्या नजरेतून पुढे सरकत जाते. जीवनाकडे पाहण्याचा बुद्धांचा दृष्टिकोन पावलोपावली उलगडत जातो. धम्माची स्थापना झाल्यानंतर बुद्ध त्याचा प्रचार आणि प्रसार कशा प्रकारे करतात, हे वाचताना बुद्ध तत्त्वज्ञानाची खरी ओळख होऊ लागते. या प्रवासात सारीपुत्त, मोग्गलान यांसारखे महान शिष्य बुद्धांना मिळतात आणि धम्मप्रसाराला गती प्राप्त होते. याच काळात मगधचे सम्राट बिंबिसार देखील धम्माचा स्वीकार करतात, परंतु काही काळातच त्यांचा स्वतःचा मुलगा अजातशत्रू त्यांची निर्घृण हत्या करून गादीवर बसतो, हा राजकीय आणि सामाजिक संघर्षही यात पाहायला मिळतो. यापुढील कथा सारीपुत्त पुढे नेतो, ज्यातून बुद्धांची मोठी शिष्यपरंपरा आणि भिक्खू-भिक्खुणी यांच्या कार्याची विस्तृत माहिती मिळते. विशेष म्हणजे, गौतम बुद्धांचा मुलगा राहुल, पत्नी यशोधरा आणि त्यांना वाढवणारी आई महाप्रजापती गौतमी हेदेखील जेव्हा बुद्ध धम्माचा स्वीकार करतात, तेव्हा तो प्रसंग मनाचा ठाव घेतो. पुढे महाराजा बिंबिसार यांची पत्नी खेमा हिच्या आत्मवृत्तातून बुद्धकालीन भिक्खुणींचे जीवन आणि त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व यांचे अतिशय प्रभावी चित्रण वाचायला मिळते.
कादंबरीच्या शेवटच्या भागात तथागत गौतम बुद्धांचे उत्तरचरित्र हृदयस्पर्शी पद्धतीने रेखाटले आहे. यामध्ये क्रूरकर्मा अंगुलीमालचे हृदयपरिवर्तन, तसेच वैशालीची नगरवधू आम्रपाली हिची ओळख आपल्याला होते. बुद्धांवर झालेले विविध आरोप आणि त्याविषयी जनमानसात असलेला दृष्टिकोन यावर सातत्याने प्रकाश टाकला जातो. कादंबरी शेवटाकडे येत असताना, बुद्धांचा पुत्र राहुल याच्यापासून अनेक पात्रांच्या निर्वाणाची प्रक्रिया सुरू होते. आणि सरतेशेवटी, आपल्या महापरिनिर्वाणाच्या प्रसंगी देखील तथागत गौतम बुद्ध संपूर्ण जगाला शांतीचा, करुणतेचा आणि ज्ञानाचा तोच शाश्वत मार्ग दाखवून जातात.
एकंदरीत विचार करता, तथागत गौतम बुद्धांचे सुटसुटीत, सविस्तर आणि कादंबरीच्या रूपातील चरित्र या पुस्तकातून वाचायला मिळते. वेगवेगळ्या पात्रांनी आपापल्या आत्मवृत्तातून ही कादंबरी पुढे नेली असली, तरी तिच्या प्रवाहात कुठेही खंड किंवा विस्कळीतपणा जाणवत नाही. ती एका सलग आणि प्रवाही रूपरेषेप्रमाणे पुढे चालत राहते आणि प्रत्येक पात्राचा स्वतंत्र दृष्टिकोन आपल्यासमोर उलगडून दाखवते. या कादंबरीच्या निमित्ताने अनेक नवीन पात्रांची मला पहिल्यांदाच ओळख झाली आणि त्या कुतूहलापोटी मी हळूहळू इंटरनेटच्या माध्यमातून त्यांच्याविषयी अधिक माहिती शोधत गेलो. कादंबरीत दिलेले ऐतिहासिक संदर्भ आणि ओघवती भाषा यामुळे बुद्धचरित्राविषयीच्या माझ्या ज्ञानात निश्चितच खूप मोठी भर पडली. तब्बल पाचशे पानांचे हे पुस्तक मी पूर्ण वाचेन की नाही, याची मला सुरुवातीला खात्री नव्हती; परंतु बुद्धचरित्र जाणून घेण्याच्या ओढीने आणि पुस्तकाच्या खिळवून ठेवणाऱ्या शैलीमुळे ही कादंबरी मी अल्प कालावधीत वाचून काढली. याच एका पुस्तकाने मला भविष्यात गौतम बुद्धांच्या चरित्राविषयी आणि त्यांच्या अथांग तत्त्वज्ञानाविषयी आणखी बरेच काही वाचण्यासाठी आणि जाणून घेण्यासाठी खऱ्या अर्थाने प्रोत्साहित केले.
कादंबरीची सुरुवात खुद्द राजकुमार सिद्धार्थाच्या आत्मकथनाने होते. या आत्मवृत्तातून कपिलवस्तूचा हा तरुण राजकुमार नेमका कसा होता, त्याचा मानवी जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन किती प्रगल्भ होता आणि त्याच्या आयुष्याचे अंतिम ध्येय काय होते, याची प्रचिती वाचकांना हळूहळू येऊ लागते. सिद्धार्थाच्या जन्माच्या वेळीच एका ज्योतिषाने त्याच्या भविष्याविषयी एक मोठी भविष्यवाणी केलेली असते. त्यामुळे राजा शुद्धोधन आपल्या लाडक्या राजकुमाराची पुढील वाटचाल काळजीपूर्वक आणि पूर्णपणे आपल्या सोयीने ठरवण्याचा प्रयत्न करतात. परंतु, वयाच्या चौदाव्या वर्षानंतर मात्र सिद्धार्थाच्या स्वतंत्र विचारांवर आणि वाटचालीवर ते कोणतेही नियंत्रण ठेवू शकत नाहीत. पूर्णपणे अहिंसावादी आणि कोणत्याही प्रकारच्या युद्धाच्या विरोधात असणारा राजकुमार सिद्धार्थ आता जनतेसमोर येऊ लागतो. तो प्रत्येक समस्येवर केवळ शांतीच्या मार्गानेच उपाय सुचवत असतो. मात्र, त्याच्या याच शांततावादी भूमिकेमुळे सेनापती आणि राज्याच्या अन्य कारभाऱ्यांशी त्याचे सातत्याने वैचारिक वाद होत राहतात. याच काळात सिद्धार्थाचा विवाह संपन्न होतो आणि यशोधरेच्या रूपाने कपिलवस्तूच्या राजवाड्यात भावी राणीचे आगमन होते. इथून पुढचा नाजूक प्रसंग लेखकाने अतिशय ताकदीने हाताळला आहे. राजकुमार सिद्धार्थाच्या निवेदनानंतर, राजा शुद्धोधन ही कथा त्यांच्या स्वतःच्या दृष्टिकोनातून पुढे घेऊन जातात आणि एक पिता म्हणून त्यांचाही दृष्टिकोन आपल्याला पटू लागतो. त्यानंतर पत्नी यशोधरा आपल्या कथावृत्तान्तातून कादंबरीला एका वेगळ्याच भावनिक उंचीवर नेते. एक पत्नी आणि राज्याची भावी राणी म्हणून तिची घुसमट आणि तिचे विचार वाचकाला अंतर्मुख करतात. या सर्व सांसारिक बंधनांनंतर, अखेरीस राजकुमार सिद्धार्थ खऱ्या ज्ञानाचा आणि शाश्वत सुखाचा मार्ग शोधण्यासाठी मध्यरात्री राजवाड्याचा त्याग करून बाहेर पडतो.
येथून खऱ्या अर्थाने बोधिसत्व सिद्धार्थाचा एक अत्यंत खडतर पण तेजोमय प्रवास सुरू होतो. स्वतःच्या आत्मकथनातून सिद्धार्थाने आपला हा ज्ञानशोधाचा अफाट प्रवास कथन केला आहे. या प्रवासात रामपुत्त आणि अलार कलाम यांसारखे थोर ऋषी सिद्धार्थाला गुरु म्हणून लाभतात. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली तो इतर शिष्यांप्रमाणेच अत्यंत साधेपणाने राहतो. ज्ञानप्राप्तीच्या तीव्र लालसेने आणि अफाट बुद्धिमत्तेने तो सर्वांच्या आधी आपले शिक्षण पूर्ण करतो. तरीही बोधिसत्व सिद्धार्थाला त्यातून पूर्ण ज्ञानप्राप्तीचे समाधान मिळत नाही. सत्याच्या शोधात तो स्वतःच्या शरीराला अतोनात कष्ट देतो, कठोर तपश्चर्या करतो आणि अखेर गया नावाच्या गावामध्ये एका विशाल वटवृक्षाखाली त्याला त्या अंतिम सत्याची ज्ञानप्राप्ती होते. याच क्षणी बोधिसत्व सिद्धार्थाचा 'तथागत गौतम बुद्ध' होतो.
यानंतरची कथा ब्रम्ह सहंपती या बुद्धांच्या पहिल्या शिष्याने सुंदररीत्या पुढे नेली आहे. त्याच्या नजरेतून गौतम बुद्ध कसे होते, याचे अतिशय विलोभनीय वर्णन पुढील पानांवर वाचायला मिळते. ज्ञानप्राप्तीनंतर तब्बल सात वर्षांच्या प्रदीर्घ काळानंतर जेव्हा तथागत गौतम बुद्ध म्हणजेच पूर्वश्रमीचा राजकुमार सिद्धार्थ पुन्हा कपिलवस्तूमध्ये प्रवेश करतो, तेव्हाचा तो प्रसंग लेखकाने इतक्या जिवंतपणे रेखाटला आहे की तो वाचताना अंगावर काटा येतो.
पुढच्या भागात ही कादंबरी खुद्द गौतम बुद्धांच्या नजरेतून पुढे सरकत जाते. जीवनाकडे पाहण्याचा बुद्धांचा दृष्टिकोन पावलोपावली उलगडत जातो. धम्माची स्थापना झाल्यानंतर बुद्ध त्याचा प्रचार आणि प्रसार कशा प्रकारे करतात, हे वाचताना बुद्ध तत्त्वज्ञानाची खरी ओळख होऊ लागते. या प्रवासात सारीपुत्त, मोग्गलान यांसारखे महान शिष्य बुद्धांना मिळतात आणि धम्मप्रसाराला गती प्राप्त होते. याच काळात मगधचे सम्राट बिंबिसार देखील धम्माचा स्वीकार करतात, परंतु काही काळातच त्यांचा स्वतःचा मुलगा अजातशत्रू त्यांची निर्घृण हत्या करून गादीवर बसतो, हा राजकीय आणि सामाजिक संघर्षही यात पाहायला मिळतो. यापुढील कथा सारीपुत्त पुढे नेतो, ज्यातून बुद्धांची मोठी शिष्यपरंपरा आणि भिक्खू-भिक्खुणी यांच्या कार्याची विस्तृत माहिती मिळते. विशेष म्हणजे, गौतम बुद्धांचा मुलगा राहुल, पत्नी यशोधरा आणि त्यांना वाढवणारी आई महाप्रजापती गौतमी हेदेखील जेव्हा बुद्ध धम्माचा स्वीकार करतात, तेव्हा तो प्रसंग मनाचा ठाव घेतो. पुढे महाराजा बिंबिसार यांची पत्नी खेमा हिच्या आत्मवृत्तातून बुद्धकालीन भिक्खुणींचे जीवन आणि त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व यांचे अतिशय प्रभावी चित्रण वाचायला मिळते.
कादंबरीच्या शेवटच्या भागात तथागत गौतम बुद्धांचे उत्तरचरित्र हृदयस्पर्शी पद्धतीने रेखाटले आहे. यामध्ये क्रूरकर्मा अंगुलीमालचे हृदयपरिवर्तन, तसेच वैशालीची नगरवधू आम्रपाली हिची ओळख आपल्याला होते. बुद्धांवर झालेले विविध आरोप आणि त्याविषयी जनमानसात असलेला दृष्टिकोन यावर सातत्याने प्रकाश टाकला जातो. कादंबरी शेवटाकडे येत असताना, बुद्धांचा पुत्र राहुल याच्यापासून अनेक पात्रांच्या निर्वाणाची प्रक्रिया सुरू होते. आणि सरतेशेवटी, आपल्या महापरिनिर्वाणाच्या प्रसंगी देखील तथागत गौतम बुद्ध संपूर्ण जगाला शांतीचा, करुणतेचा आणि ज्ञानाचा तोच शाश्वत मार्ग दाखवून जातात.
एकंदरीत विचार करता, तथागत गौतम बुद्धांचे सुटसुटीत, सविस्तर आणि कादंबरीच्या रूपातील चरित्र या पुस्तकातून वाचायला मिळते. वेगवेगळ्या पात्रांनी आपापल्या आत्मवृत्तातून ही कादंबरी पुढे नेली असली, तरी तिच्या प्रवाहात कुठेही खंड किंवा विस्कळीतपणा जाणवत नाही. ती एका सलग आणि प्रवाही रूपरेषेप्रमाणे पुढे चालत राहते आणि प्रत्येक पात्राचा स्वतंत्र दृष्टिकोन आपल्यासमोर उलगडून दाखवते. या कादंबरीच्या निमित्ताने अनेक नवीन पात्रांची मला पहिल्यांदाच ओळख झाली आणि त्या कुतूहलापोटी मी हळूहळू इंटरनेटच्या माध्यमातून त्यांच्याविषयी अधिक माहिती शोधत गेलो. कादंबरीत दिलेले ऐतिहासिक संदर्भ आणि ओघवती भाषा यामुळे बुद्धचरित्राविषयीच्या माझ्या ज्ञानात निश्चितच खूप मोठी भर पडली. तब्बल पाचशे पानांचे हे पुस्तक मी पूर्ण वाचेन की नाही, याची मला सुरुवातीला खात्री नव्हती; परंतु बुद्धचरित्र जाणून घेण्याच्या ओढीने आणि पुस्तकाच्या खिळवून ठेवणाऱ्या शैलीमुळे ही कादंबरी मी अल्प कालावधीत वाचून काढली. याच एका पुस्तकाने मला भविष्यात गौतम बुद्धांच्या चरित्राविषयी आणि त्यांच्या अथांग तत्त्वज्ञानाविषयी आणखी बरेच काही वाचण्यासाठी आणि जाणून घेण्यासाठी खऱ्या अर्थाने प्रोत्साहित केले.
#मराठी #पुस्तक #परीक्षण #तथागत #गौतमबुद्ध
