जुन्नर जवळील शिवनेरी दुर्गावरील प्राचीन बौद्ध लेण्यांच्या शृंखलेत 'गट ४' (Group 4) हा अतिशय महत्त्वपूर्ण, विस्तृत आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने परिपूर्ण असा समूह मानला जातो. मागील तिसऱ्या गटापासून उत्तरेकडे साधारणपणे शंभर मीटर अंतर चालून गेल्यास पूर्व दिशेला तोंड करून असलेल्या कड्यावर हा चौथा गट वसलेला आहे. या गटामध्ये लेणी क्रमांक २९ ते ४८ यांचा समावेश होतो. शिवनेरीवरील इतर गटांच्या तुलनेत या गटाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, हा गट केवळ काही विस्कळीत लेण्यांचा समूह नसून, तो एका 'स्वयंपूर्ण आणि परिपूर्ण मठाचा' एक उत्कृष्ट नमुना आहे. एका बौद्ध मठाला आवश्यक असणाऱ्या सर्व वास्तू आणि सोयीसुविधा या चौथ्या गटामध्ये अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने कोरलेल्या पाहायला मिळतात.
या गटातील सर्वात मोठी आणि लक्षवेधी वास्तू म्हणजे 'लेणी क्रमांक ३६' (ज्याला बर्जेस यांनी ४५ आणि इंद्रजी यांनी ३० क्रमांक दिला आहे). या लेणीच्या विशिष्ट रचनेमुळेच स्थानिक लोक या संपूर्ण गटाला 'बारा गडद' किंवा 'बारा लेणी' या नावाने ओळखतात. ही या गटातील सर्वात मोठी खोदीव वास्तू असून, यामध्ये ९.८ मीटर रुंद, १०.२ मीटर खोल आणि ३ मीटर उंचीचे एक अत्यंत प्रशस्त असे मध्यवर्ती दालन आहे. या मुख्य दालनाच्या तीनही आतील भिंतींना लागून एक सलग दगडी बाक कोरलेला आहे आणि या दालनाला चारही बाजूंनी वेढणाऱ्या तब्बल बारा निवासी खोल्या आहेत. डाव्या, उजव्या आणि मागच्या अशा तीनही भिंतींवर प्रत्येकी चार खोल्या कोरलेल्या आहेत. या दालनाच्या समोरील भिंतीमध्ये दोन दरवाजे कोरलेले आहेत; एक दरवाजा अगदी मध्यभागी आहे, तर दुसरा दरवाजा डाव्या भिंतीच्या अगदी जवळ आहे. या मुख्य दरवाजाच्या दोन्ही बाजूंना छातीच्या उंचीवर दोन अत्यंत मोठ्या आकाराच्या आयताकृती खिडक्या आहेत, ज्यातून दालनात भरपूर नैसर्गिक प्रकाश आणि हवा येऊ शकते.
लेणी क्रमांक ३६ च्या समोरील ओसरीची रचना वास्तुकलेच्या दृष्टीने अत्यंत वेगळी आणि काहीशी दुर्मिळ आहे. सध्या ही ओसरी काहीशा भग्नावस्थेत असली तरी, तिची जमिनीची पातळी आणि छताची पातळी ही आतील मुख्य दालनापेक्षा ३० सेंटीमीटरने खाली असल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते. याव्यतिरिक्त, या लेणीमधील बारा निवासी खोल्यांमध्ये भिक्खूंना झोपण्यासाठी किंवा बसण्यासाठी कोणतेही दगडी बाक कोरलेले नाहीत. ओसरीची खाली असलेली पातळी आणि बाकांचा अभाव ही दोन्ही वैशिष्ट्ये साधारणपणे नंतरच्या काळात विकसित झालेल्या लेण्यांमध्ये पाहायला मिळतात, यावरून या लेणीचा निर्मितीकाळ थोडा नंतरचा असावा असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे. या लेणीच्या छतावर काही ठिकाणी प्राचीन गिलावा आणि रंगांचे (पांढरा, पिवळा आणि काळा) काही अत्यंत धूसर अवशेष आजही शिल्लक आहेत. परंतु, त्यांची स्थिती अतिशय नाजूक असून योग्य संवर्धनाअभावी ते भविष्यात नष्ट होण्याची मोठी भीती आहे.
लेणी क्रमांक ३६ च्या अगदी लागूनच 'लेणी क्रमांक ३७' (बर्जेस ४४, इंद्रजी ३१) स्थित आहे. ३६ व्या लेणीच्या ओसरीच्या डाव्या बाजूने खडकात कोरलेल्या तेरा पायऱ्यांचा एक तुटलेला आणि उभा मार्ग थेट ३७ व्या लेणीच्या ओसरीत जातो. खऱ्या अर्थाने विचार केल्यास, ही लेणी ३६ व्या लेणीचाच एक विस्तारित भाग असल्यासारखी वाटते, कारण ती थेट त्याच्या ओसरीशी जोडलेली आहे. हे एक छोटेखानी निवासस्थान असून त्यामध्ये एक ओसरी आणि ४.८ मीटर रुंद, ४.५ मीटर खोल आणि २.३ मीटर उंचीचे एक आतील दालन आहे. या ३७ व्या लेणीमध्ये प्रवेश करण्यासाठी ३६ व्या लेणीतून जाण्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही मार्ग उपलब्ध नाही. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की, या दोन्ही लेण्या एकाच वेळी कोरल्या गेल्या असाव्यात किंवा ३६ वी लेणी पूर्ण झाल्यानंतर त्याच्या सोयीसाठी ३७ वी लेणी कोरण्यात आली असावी.
याच चौथ्या गटामधील 'लेणी क्रमांक ४२' (बर्जेस ५०, इंद्रजी ३५) ही भारतीय बौद्ध वास्तुकलेच्या उत्क्रांतीतील एक अत्यंत महत्त्वाची पायरी मानली जाते. हे ५.७ मीटर रुंद, ४.५ मीटर खोल आणि २.२ मीटर उंचीचे एक दालन असून त्यामध्ये पाच निवासी खोल्या आहेत. यापैकी तीन खोल्या डाव्या भिंतीत आणि दोन खोल्या मागच्या भिंतीत कोरलेल्या आहेत. या खोल्यांचे दरवाजे साधारणपणे ७० सेंटीमीटर इतके अत्यंत अरुंद आहेत आणि आतमध्ये बाक नाहीत. मुख्य दरवाज्यापासून ते डाव्या भिंतीपर्यंत छातीच्या उंचीवर एक रुंद खिडकी कोरलेली आहे. या लेणीच्या सर्व दरवाज्यांवर आणि खिडक्यांवर लाकडी चौकटी बसवण्यासाठी केलेल्या खोबणी आजही अत्यंत स्पष्टपणे दिसतात. या ४२ व्या लेणीचे सर्वात अद्वितीय आणि ऐतिहासिक वैशिष्ट्य म्हणजे, याच्या मागच्या भिंतीवरील दोन निवासी खोल्यांच्या मध्यभागी एका कोनाड्यात कोरलेला 'अर्ध-उठावातील स्तूप' होय. भिक्खूंच्या निवासी गुहेमध्येच प्रार्थनेसाठी स्तूप किंवा मंदिर समाविष्ट करण्याचा हा वास्तुकलेतील एक अत्यंत सुरुवातीचा आणि प्राथमिक प्रयोग असावा, असे इतिहासकार मानतात.
लेणी क्रमांक ४२ आणि त्याच्या अगदी शेजारी उत्तरेकडे असलेली 'लेणी क्रमांक ४३' (बर्जेस ५१, इंद्रजी ३६) या दोन्ही वास्तूंची समोरील प्रशस्त ओसरी सामायिक आहे. लेणी क्रमांक ४३ हे एक 'चैत्यगृह' म्हणजेच प्रार्थना दालन आहे. हे सपाट छत असलेले एक आयताकृती दालन असून, त्याच्या मध्यभागी एक अत्यंत भव्य आणि अखंड असा स्तूप कोरलेला आहे. या चैत्यगृहात प्रवेश करण्यासाठी मध्यभागी एक दरवाजा असून तिथे पाच पायऱ्यांचा एक छोटा जिना आहे. मुख्य दरवाज्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन खिडक्या आहेत, पैकी डाव्या बाजूची खिडकी जाणीवपूर्वक थोडी खालीपर्यंत कोरलेली आहे, ज्याचा उपयोग कदाचित एक पर्यायी किंवा दुय्यम प्रवेशद्वार म्हणून केला जात असावा.
शिवनेरीवरील हा चौथा गट एका परिपूर्ण आणि गजबजलेल्या मठाचे चित्र आपल्या डोळ्यांसमोर उभे करतो. या गटामध्ये एकाच वेळी किमान ४० उपासकांना एकत्र बसून प्रार्थना करता येईल इतके प्रशस्त आणि सपाट छताचे चैत्यगृह आहे. तसेच, सुमारे २५ बौद्ध भिक्खूंना कायमस्वरूपी राहता येईल इतक्या निवासी खोल्यांची क्षमता या गटामध्ये उपलब्ध आहे. या व्यतिरिक्त भिक्खूंच्या भोजनासाठी, एकत्र बसण्यासाठी आणि धार्मिक चर्चा करण्यासाठी दोन मोठी खुली दालने आणि वर्षभर मुबलक पाणी पुरवण्यासाठी अनेक कातळात कोरलेली पाण्याची टाकी येथे आहेत. या गटात सापडलेले सर्व शिलालेख हे प्रामुख्याने इसवी सनाच्या तिसऱ्या शतकातील आहेत. अभ्यासकांच्या मते, या गटातील सर्वात जुनी आणि सुरुवातीची खोदीव कामे ही लेणी क्रमांक ३४ आणि ३५ असावीत. त्यानंतर गरजेनुसार एक आणि अनेक खोल्या असलेल्या लेण्या कोरल्या गेल्या आणि शेवटी वाढत्या बौद्ध समुदायाच्या धार्मिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी भव्य चैत्यगृहाची निर्मिती करण्यात आली. थोडक्यात सांगायचे तर, शिवनेरीचा हा चौथा गट म्हणजे प्राचीन महाराष्ट्राच्या प्रगत वास्तुकलेचा, सुनियोजित समाजजीवनाचा आणि दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या वैभवशाली बौद्ध मठाचा एक अत्यंत जिवंत आणि बोलका पुरावा आहे.
संदर्भ आणि सर्व चित्रे साभार: https://kevinstandagephotography.wordpress.com
- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ
