कोल्हापूरचा प्राचीन वारसा: ब्रह्मपुरी उत्खननातील ऐतिहासिक नाणेसंचय (भाग १)

महाराष्ट्राचा इतिहास केवळ मध्ययुगीन कालखंडातील गड-किल्ले आणि मराठा साम्राज्यापुरता मर्यादित नाही, तर त्याची पाळेमुळे प्राचीन काळातील अश्मयुग आणि त्यानंतरच्या प्रगत नागरी संस्कृतीपर्यंत अत्यंत खोलवर रुजलेली आहेत. महाराष्ट्राच्या या प्राचीन इतिहासाचा वेध घेताना कोल्हापूर शहराचे आणि तिथल्या पंचगंगा नदीच्या खोऱ्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण ठरते. आज आपण कोल्हापूरला करवीर निवासिनी अंबाबाईचे पवित्र शक्तिपीठ, कुस्तीची पंढरी आणि एक आधुनिक औद्योगिक शहर म्हणून ओळखतो. परंतु, दोन हजार वर्षांपूर्वी हेच कोल्हापूर 'करहाटक' किंवा तत्कालीन प्राचीन व्यापारी मार्गांवरील एक अत्यंत गजबजलेले आणि समृद्ध आंतरराष्ट्रीय केंद्र होते. या प्राचीन कोल्हापूरचे हे लपलेले आणि विस्मृतीत गेलेले वैभव जगासमोर आणण्याचे सर्वात मोठे श्रेय पंचगंगा नदीच्या तीरावर असलेल्या 'ब्रह्मपुरी' टेकडीला आणि तिथे झालेल्या अत्यंत महत्त्वपूर्ण पुरातत्वीय उत्खननाला जाते. याच ब्रह्मपुरीच्या पोटात दडलेल्या 'नाणेसंचयाने' महाराष्ट्राच्या आणि विशेषतः दक्षिण भारताच्या प्राचीन इतिहासातील अनेक अंधारलेली पाने कायमची उजळून टाकली.

ब्रह्मपुरी ही पंचगंगा नदीच्या काठावर वसलेली एक नैसर्गिक टेकडी आहे. प्राचीन काळी जेव्हा नद्यांच्या खोऱ्यांमध्ये मानवी वसाहती निर्माण होत होत्या, तेव्हा पुराच्या पाण्यापासून संरक्षण मिळवण्यासाठी आणि सुरक्षिततेच्या दृष्टिकोनातून अशा उंचावरील टेकड्यांवर वसाहती करणे पसंत केले जात असे. ब्रह्मपुरी टेकडीवरही हजारो वर्षांपासून अशाच अनेक मानवी पिढ्या नांदल्या, त्यांची घरे उभी राहिली, ती पडली आणि त्यावर पुन्हा नवीन घरे बांधली गेली. काळाच्या ओघात या वसाहतींचे एकावर एक थर साचत गेले आणि त्यातूनच या टेकडीच्या पोटात इतिहासाचा एक अमूल्य खजिना गाडला गेला. विसाव्या शतकाच्या मध्यावर जेव्हा अभ्यासकांना या टेकडीच्या ऐतिहासिक महत्त्वाची जाणीव झाली, तेव्हा तिथे शास्त्रशुद्ध पद्धतीने उत्खनन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. पुण्यातील डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्त्व विभागातर्फे डॉ. हसमुख धीरजलाल संकलिया (एच. डी. संकलिया) आणि डॉ. मोरेश्वर गंगाधर दीक्षित यांसारख्या जागतिक कीर्तीच्या आणि अत्यंत निष्णात पुरातत्वशास्त्रज्ञांच्या नेतृत्वाखाली इसवी सन एकोणीसशे पंचेचाळीस-शेचाळीस (१९४५-४६) च्या दरम्यान ब्रह्मपुरी येथे अत्यंत बारकाईने उत्खनन करण्यात आले. या उत्खननाने केवळ कोल्हापूरचाच नव्हे, तर संपूर्ण दख्खनच्या पठाराचा इतिहास नव्याने लिहिण्यास भाग पाडले.

कोणत्याही पुरातत्वीय उत्खननामध्ये मातीची भांडी, मणी, घरांचे अवशेष, आणि हाडे यांसारख्या अनेक वस्तू सापडत असतात. या सर्व वस्तू तत्कालीन समाजजीवनाची आणि राहणीमानाची माहिती देतात. परंतु, जेव्हा एखाद्या उत्खननात प्राचीन 'नाणी' किंवा 'नाण्यांचा साठा' (नाणेसंचय) सापडतो, तेव्हा इतिहासकारांना सर्वाधिक आनंद होतो. कारण नाणी ही कोणत्याही ग्रंथापेक्षा किंवा दंतकथेपेक्षा अधिक विश्वासार्ह, अधिक अस्सल आणि कधीही न बदलणारा स्पष्ट पुरावा असतात. नाण्यांवर राजाचे नाव, त्याचे राजचिन्ह, लिपी आणि बऱ्याचदा त्याचा काळही कोरलेला असतो, ज्यामुळे इतिहासाची अचूक काल निश्चिती करणे अत्यंत सोपे जाते. ब्रह्मपुरीच्या या उत्खननामध्ये अभ्यासकांना अशाच प्राचीन नाण्यांचा एक प्रचंड मोठा आणि अत्यंत दुर्मिळ असा साठा सापडला. हा नाणेसंचय म्हणजे खऱ्या अर्थाने दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या कोल्हापूरच्या आर्थिक, राजकीय आणि जागतिक व्यवहारांचा एक जिवंत आणि बोलका दस्तऐवज होता.

ब्रह्मपुरी येथे सापडलेल्या या नाणेसंचयाचे आणि त्यातील नाण्यांचे भौतिक स्वरूप अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण होते. उत्तर भारतात प्रामुख्याने सोने आणि चांदी यांसारख्या मौल्यवान धातूंची नाणी पाडण्याची पद्धत प्राचीन काळापासून चालत आलेली असली, तरी दख्खनच्या पठारावर आणि विशेषतः कोल्हापूर परिसरात सापडलेली ही नाणी 'शिसे' आणि 'पोटीन' या धातूंपासून बनवलेली होती. तांबे, जस्त आणि इतर काही धातूंचे मिश्रण करून पोटीन हा कठीण धातू तयार केला जात असे. तत्कालीन अर्थव्यवस्थेमध्ये सोने-चांदीचा वापर केवळ मोठ्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी किंवा साठवणुकीसाठी मर्यादित होता. परंतु, सामान्य जनतेच्या दैनंदिन व्यवहारासाठी, बाजारातील खरेदी-विक्रीसाठी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला गती देण्यासाठी शिसे आणि पोटीनसारख्या मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या धातूंचा वापर अत्यंत हुशारीने आणि व्यापक प्रमाणावर केला गेला होता. शिशाची नाणी वजनाला जड असली तरी काळाच्या ओघात मातीत पडून राहिल्यामुळे त्यांच्यावर गंज चढला होता आणि ती मळकट दिसू लागली होती. तरीही, पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी अत्यंत रासायनिक प्रक्रिया करून आणि संयमाने ही नाणी स्वच्छ केली, तेव्हा त्यावरील प्राचीन चिन्हे आणि ब्राह्मी लिपीतील अक्षरे स्पष्टपणे उलगडू लागली.

ब्रह्मपुरीच्या या नाण्यांवर कोरलेली चिन्हे ही तत्कालीन राजकीय सत्ता आणि त्यांच्या धार्मिक किंवा सांस्कृतिक ओळखीचे प्रतीक होती. या नाण्यांच्या एका बाजूला प्रामुख्याने एका विशिष्ट प्रकारच्या 'चैत्याचे' (डोंगराचे किंवा टेकडीचे प्रतीक) आणि त्यासोबत एका वृक्षाचे चित्र अत्यंत सुबकपणे कोरलेले आढळते. परंतु या नाण्यांचे सर्वात मोठे आणि संपूर्ण भारतीय नाणेशास्त्रात वेगळेपण दर्शवणारे वैशिष्ट्य म्हणजे या नाण्यांवर कोरलेले 'धनुष्य आणि बाण' हे चिन्ह. धनुष्यबाण हे प्राचीन काळापासून शौर्याचे आणि क्षात्रधर्माचे प्रतीक मानले गेले आहे. ज्या राजवंशाने ही नाणी चलनात आणली, त्यांनी आपले सामर्थ्य आणि आपली स्वतंत्र राजकीय ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी या धनुष्यबाणाच्या चिन्हाचा वापर आपल्या अधिकृत राजमुद्रेसारखा केला होता. नाण्याच्या कडेला प्राचीन 'ब्राह्मी' लिपीमध्ये आणि 'प्राकृत' भाषेमध्ये राजाचे नाव आणि त्याची पदवी अत्यंत गोलाकार पद्धतीने कोरलेली होती. तत्कालीन काळात प्राकृत हीच सर्वसामान्यांची बोलीभाषा होती आणि ब्राह्मी ही संपूर्ण भारतभर चालणारी प्रमुख लिपी होती, त्यामुळे या नाण्यांवरील संदेश अत्यंत सहजपणे सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचत असे.

या नाणेसंचयाने इतिहासकारांसमोर एक अत्यंत रोमांचक आणि नवीन रहस्य उभे केले. जेव्हा या नाण्यांवरील ब्राह्मी लिपीचे वाचन पूर्ण झाले, तेव्हा त्यावर ज्या राजांची नावे समोर आली, ती नावे भारतीय इतिहासातील पुराणांमध्ये किंवा इतर कोणत्याही लिखित ग्रंथामध्ये कधीही वाचायला मिळालेली नव्हती. पुराणांनी दख्खनच्या पठारावर राज्य करणाऱ्या फक्त 'सातवाहन' या एकाच महान राजवंशाचा उल्लेख केला होता. परंतु ब्रह्मपुरी येथे सापडलेल्या या धनुष्यबाण छाप असलेल्या नाण्यांवर 'वासिष्ठीपुत्र विळीवायकुर', 'माठरीपुत्र सिवाळकुर' आणि 'गौतमीपुत्र विळीवायकुर' अशी अत्यंत वेगळी आणि अपरिचित नावे होती. या राजांच्या नावाच्या शेवटी 'कुर' हा शब्द समान होता, ज्यावरून इतिहासकारांनी या राजवंशाला 'कुर घराणे' किंवा 'महारथी कुर' असे नाव दिले. या एका उत्खननामुळे आणि एका नाणेसंचयामुळे कोल्हापूरच्या परिसरावर राज्य करणाऱ्या एका अत्यंत स्वतंत्र, बलशाली आणि पूर्णपणे अज्ञात अशा राजवंशाचा अचानकपणे शोध लागला. ही भारतीय इतिहासातील एक प्रचंड मोठी क्रांती होती.

या कुर राजवंशाचा सातवाहनांशी काय संबंध होता? ते सातवाहनांचे मांडलिक होते की त्यांचे कट्टर राजकीय शत्रू होते? कोल्हापूर परिसरावर त्यांनी नेमके किती काळ राज्य केले आणि त्यांचे हे राज्य केवळ स्थानिक पातळीवर मर्यादित होते की त्यांचे आंतरराष्ट्रीय व्यापाराशीही काही घनिष्ट संबंध होते? ब्रह्मपुरीच्या या एका नाणेसंचयाने कोल्हापूरला थेट रोमच्या साम्राज्याशी कसे जोडून दिले, हे सर्व प्रश्न अत्यंत कुतूहल निर्माण करणारे आहेत. या कुर राजांचा उदय, त्यांचा सातवाहनांसोबत झालेला राजकीय संघर्ष, आणि ब्रह्मपुरीच्या याच उत्खननात सापडलेले आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे अत्यंत थक्क करणारे पुरातत्वीय पुरावे, यांचा सविस्तर आणि ऐतिहासिक आढावा आपण या लेखमालेच्या दुसऱ्या आणि अंतिम भागात घेणार आहोत. ब्रह्मपुरीची ही टेकडी केवळ मातीचा ढिगारा नसून, ती प्राचीन कोल्हापूरच्या सुवर्णयुगाची एक अत्यंत भक्कम आणि अखंड साक्ष देणारी एक ऐतिहासिक प्रयोगशाळा आहे, हे यातून स्पष्ट होते.

तऱ्हाळे नाणेसंचय: सातवाहनांच्या वंशावळीचे आणि विदर्भातील सत्तेचे वास्तव (भाग २/२)

तऱ्हाळे नाणेसंचयाचा शोध लागल्यानंतर आणि महामहोपाध्याय डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी यांनी त्याचे सखोल संपादन केल्यानंतर, सातवाहन राजवंशाच्या इतिहासात जी एक मोठी क्रांती झाली, ती म्हणजे या घराण्यातील उत्तरकालीन राजांच्या सलग वंशावळीचे दर्शन. सातवाहनांच्या इतिहासाचा सर्वात मोठा स्रोत म्हणजे पुराणे आहेत, परंतु या पुराणांमध्ये दिलेल्या राजांच्या नावांच्या याद्यांमध्ये अनेक ठिकाणी विसंगती आढळते. काही ठिकाणी एकाच राजाची दोन वेगळी नावे दिली आहेत, तर काही ठिकाणी काही महत्त्वाच्या राजांची नावे पूर्णपणे गाळली गेली आहेत. अशा परिस्थितीत, तऱ्हाळे येथे सापडलेली ही सोळाशे नाणी इतिहासातील रिकाम्या जागा भरून काढण्याचे सर्वात प्रभावी साधन ठरली. या नाणेनिधीमध्ये ज्या राजांची नावे प्राचीन ब्राह्मी लिपीत कोरलेली आढळली, त्यावरून हे स्पष्ट झाले की सातवाहन सत्ता ही केवळ गौतमीपुत्र सातकर्णी किंवा यज्ञ श्री सातकर्णी यांसारख्या प्रसिद्ध राजांपुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यानंतरही अनेक समर्थ राजांनी या राज्याचा विस्तार आणि टिकवणूक विदर्भासारख्या प्रदेशात केली होती.

डॉ. मिराशी यांनी या नाणेसंचयाचे वर्गीकरण करताना त्यात अकरा वेगवेगळ्या सातवाहन राजांची नावे शोधून काढली. यातील सर्वात महत्त्वाचे नाव म्हणजे 'कुंभ सातकर्णी' हे होय. तऱ्हाळे नाणेसंचय मिळण्यापूर्वी कुंभ सातकर्णी या राजाबद्दल ऐतिहासिक वर्तुळात कोणतीही माहिती उपलब्ध नव्हती. पुराणांच्या याद्यांमध्येही या राजाचे नाव संशयास्पद होते. परंतु, तऱ्हाळे येथील साठ्यात या राजाची एकापेक्षा जास्त नाणी सापडल्यामुळे या राजाचे ऐतिहासिक अस्तित्व आणि त्याचा विदर्भातील अंमल यावर शिक्कामोर्तब झाले. कुंभ सातकर्णी प्रमाणेच 'कर्ण सातकर्णी' आणि 'शक सातकर्णी' या दोन राजांच्या नाण्यांनीही इतिहासकारांना थक्क केले. या राजांच्या नावे असलेली नाणी अतिशय स्पष्ट ब्राह्मी अक्षरात कोरलेली असून, त्यावरील हत्ती आणि उज्जैनी चिन्हांची मांडणी ही सातवाहन परंपरेला साजेसीच आहे. या राजांची नावे अन्य कोणत्याही कोरीव लेखात किंवा नाणेनिधीत इतक्या सुस्पष्टपणे आढळत नाहीत, त्यामुळे तऱ्हाळे नाणेसंचय हा या 'अज्ञात' राजांना इतिहासाच्या पटलावर आणणारा एकमेव आणि अद्वितीय भौतिक पुरावा मानला जातो.

या नाणेसंचयाचे दुसरे मोठे योगदान म्हणजे 'यज्ञ श्री सातकर्णी' या महान राजाच्या उत्तरार्धातील सत्तेचे पुरावे. यज्ञ श्री सातकर्णी हा सातवाहन घराण्यातील शेवटचा मोठा आणि पराक्रमी राजा मानला जातो. त्याच्या काळानंतर सातवाहन साम्राज्याचे तुकडे पडायला सुरुवात झाली होती. तऱ्हाळे येथील साठ्यात यज्ञ श्री सातकर्णीची सर्वाधिक नाणी सापडली आहेत, ज्यावरून हे लक्षात येते की त्याच्या काळात विदर्भ हा सातवाहन साम्राज्याचा एक अत्यंत समृद्ध आणि स्थिर प्रदेश होता. यज्ञ श्री नंतर गादीवर आलेल्या 'विजय सातकर्णी' आणि 'पुळुमावी (चौथा)' या राजांचीही नाणी या संचयात मोठ्या प्रमाणात आहेत. पुराणांमध्ये विजय सातकर्णीचा उल्लेख असला तरी, त्याच्या सत्तेचा विस्तार नेमका कुठे होता याबद्दल अभ्यासकात मतभेद होते. तऱ्हाळे नाणेसंचयाने हे सिद्ध केले की, साम्राज्याच्या उतरत्या काळातही विजय सातकर्णीने विदर्भावर आपले वर्चस्व टिकवून ठेवले होते. पुळुमावी चौथ्याच्या नाण्यांनी तर सातवाहन वंशाचा शेवटचा दुवा स्पष्ट केला, ज्यानंतर या साम्राज्याचा अस्त होऊन विदर्भात वाकाटक आणि इतर स्थानिक सत्तांचा उदय झाला असावा.

तऱ्हाळे येथील नाण्यांचे तांत्रिक विश्लेषण केल्यास, तत्कालीन टांकसाळ व्यवस्था आणि आर्थिक नियोजनाची प्रगती दिसून येते. ही सर्व नाणी 'पोटीन' धातूची असली तरी, प्रत्येक राजाच्या काळात नाण्यांच्या वजनात आणि आकाराच्या अचूकतेत थोडाफार बदल झालेला दिसतो. नाण्यांवरील हत्तीच्या आकृतीमध्ये असलेले वैविध्य हे त्या त्या काळच्या कलाकारांची दृष्टी दर्शवते. काही नाण्यांवर हत्तीची सोंड उंचावलेली असून ती विजयाचे प्रतीक वाटते, तर काही नाण्यांवर ती खाली झुकलेली आहे. नाण्यावरील राजाच्या नावाच्या सुरुवातीला 'राञो' (राजन) हा शब्द आणि शेवटी 'सातकर्णिस' किंवा 'पुळुमाविस' अशी षष्ठी विभक्ती वापरलेली आढळते. ही भाषा प्राकृत असून तिचे व्याकरण तत्कालीन जनभाषेच्या जवळ जाणारे आहे. डॉ. मिराशी यांनी या प्रत्येक अक्षराच्या वळणाचा अभ्यास करून असा निष्कर्ष काढला की, ही नाणी साधारणपणे इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकाच्या अखेरीपासून ते तिसऱ्या शतकाच्या मध्यापर्यंतच्या कालखंडातील आहेत.

या नाणेसंचयाच्या शोधामुळे विदर्भाच्या प्राचीन भूगोलावरही नवीन प्रकाश पडला आहे. सातवाहन राजे हे प्रामुख्याने प्रतिष्ठान (पैठण) आणि धनकटक येथून राज्य करत होते. परंतु, तऱ्हाळे येथील हा प्रचंड मोठा साठा एका तांब्याच्या हंड्यात सुरक्षितपणे पुरलेला आढळला, यावरून असे सूचित होते की तऱ्हाळे किंवा त्याच्या आजूबाजूचा परिसर हा सातवाहन काळातील एक महत्त्वाचा प्रशासकीय केंद्र किंवा व्यापारी तळ असावा. एखाद्या मोठ्या संकटकाळी किंवा युद्धाच्या धास्तीने हा खजिना जमिनीखाली गाडला गेला असावा. या साठ्यात केवळ अकरा राजांची नाणी सलगपणे सापडणे हे दर्शवते की, विदर्भातील ही जनता आणि व्यापारी अनेक पिढ्यांपासून सातवाहन चलनावर पूर्णपणे विसंबून होते. हा प्रदेश सातवाहनांच्या राजकीय आधिपत्याखाली केवळ नावाला नव्हता, तर तो त्यांच्या अर्थव्यवस्थेचा एक अविभाज्य आणि जिवंत भाग होता.

अशा प्रकारे, तऱ्हाळे नाणेसंचय हा केवळ जुन्या नाण्यांचा ढिगारा नसून तो महाराष्ट्राच्या प्राचीन अस्मितेचा आणि वैभवाचा एक जिवंत इतिहास आहे. या नाण्यांनी सातवाहनांच्या इतिहासातील अनेक अंधारलेले कोपरे उजळून टाकले आहेत. विदर्भातील सातवाहन सत्तेचा सलग क्रम लावणे, अज्ञात राजांची ओळख पटवणे आणि तत्कालीन मिश्र धातूंच्या प्रगत वापराचा पुरावा देणे, ही तऱ्हाळे नाणेसंचयाची सर्वात मोठी कामगिरी आहे. डॉ. वा. वि. मिराशी यांनी केलेल्या या अमूल्य संशोधनामुळेच आज आपण दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या विदर्भातील राजकीय घडामोडींचा सविस्तर आढावा घेऊ शकतो. हा नाणेसंचय म्हणजे सातवाहन राजांच्या पराक्रमाचा आणि प्राचीन महाराष्ट्राच्या प्रगत संस्कृतीचा एक अजरामर वारसा आहे, जो आजही भारतीय पुरातत्त्वशास्त्र आणि नाणेशास्त्राच्या इतिहासात मैलाचा दगड म्हणून ओळखला जातो. या संशोधनामुळेच भारतीय इतिहासाच्या पुराव्यांमध्ये नाण्यांना जे एक अढळ स्थान प्राप्त झाले आहे, त्याचे तऱ्हाळे हे एक सर्वोत्तम उदाहरण आहे.

संदर्भ ग्रंथ आणि वेबलिंक्सची सूची:

१. मिराशी, वा. वि. (१९५५), 'स्टडीज इन इंडॉलॉजी', व्हॉल्यूम १, विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर.
२. महाराष्ट्र स्टेट गॅझेटियर: औरंगाबाद जिल्हा (प्राचीन कालखंड विभाग), महाराष्ट्र शासन.
३. 'तऱ्हाळे नाणेसंचय' - मराठी विश्वकोश, खंड ५ (सातवाहन आणि नाणेशास्त्र विभाग).
४. बर्जेस, जेम्स (१८७६-७९), 'आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया', खंड ४.

५. https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP02/ANCIENT%20PERIOD.htm
६. https://marathivishwakosh.org/35542/
७. https://ignca.gov.in/Asi_data/17226.pdf
८. https://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/S000829IC/P001738/M028919/ET/1523266736P09-M02.2-ContributionofCoinstoIndianHistory-ET.pdf
९. डॉ. शोभा नेने आणि इतर (२०१८), 'कन्ट्रिब्यूशन ऑफ कॉइन्स टू इंडियन हिस्ट्री', ई-पीजी पाठशाला, भारत सरकार.

तऱ्हाळे नाणेसंचय: प्राचीन महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक सुवर्णपान (भाग १/२)

सातवाहन राजांचा खरा व सलग इतिहास उलगडण्याचे आणि त्यांच्या अस्तित्वाचे भौतिक पुरावे देण्याचे सर्वात मोठे श्रेय उत्खननात सापडलेल्या नाण्यांच्या संचयांना म्हणजेच 'नाणेनिधींना' जाते. मातीत गाडल्या गेलेल्या या नाण्यांनी पुराणांमधील त्रुटी दूर करून इतिहासाला एक भक्कम आधार दिला. विदर्भाच्या भूमीत सापडलेला 'तऱ्हाळे नाणेसंचय' हा या प्राचीन इतिहासातील एक असाच लखलखीत आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या प्रचंड महत्त्वाचा दुवा आहे, ज्याने सातवाहन काळातील अनेक न सुटलेली कोडी कायमची सोडवली.

विदर्भाच्या मातीत, विशेषतः अकोला जिल्ह्याच्या (सध्याच्या वाशिम जिल्ह्याच्या परिसरात) भूमीत इसवी सन एकोणीसशे एकोणचाळीस (१९३९) मध्ये एका अत्यंत दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक खजिन्याचा शोध लागला. या परिसरात असलेल्या तऱ्हाळे किंवा तऱ्हाळा नावाच्या एका छोट्याशा गावात अचानकपणे प्राचीन नाण्यांचा एक प्रचंड मोठा साठा सापडला. इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी हा साठा म्हणजे कुबेराच्या खजिन्यापेक्षाही अनेक पटींनी मौल्यवान होता. या नाणेसंचयाचे संशोधन, अत्यंत बारकाईने वाचन आणि शास्त्रीय पद्धतीने प्रकाशन करण्याचे अत्यंत कठीण आणि महत्त्वपूर्ण काम महामहोपाध्याय डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी (वा. वि. मिराशी) यांनी केले. डॉ. मिराशी हे भारतीय विद्यांचे, विशेषतः कोरीव लेख आणि नाणेशास्त्राचे अत्यंत गाढे व जागतिक दर्जाचे अभ्यासक होते. त्यांनी या तऱ्हाळे गावात सापडलेल्या प्रत्येक नाण्याचे अत्यंत बारकाईने आणि संयमाने निरीक्षण केले. माती आणि गंज लागलेल्या या शेकडो नाण्यांना स्वच्छ करून, त्यावरील अत्यंत अस्पष्ट झालेली प्राचीन ब्राह्मी लिपीतील अक्षरे अचूकपणे वाचून काढणे हे एक मोठे आव्हानात्मक काम होते. परंतु डॉ. मिराशी यांनी आपल्या अफाट प्रज्ञेने आणि अभ्यासाने हे काम अत्यंत उत्कृष्टरीत्या पूर्ण केले आणि महाराष्ट्राच्या प्राचीन इतिहासात भर घालणारा एक अत्यंत प्रामाणिक आणि विस्तृत शोधनिबंध जगासमोर मांडला. या एका नाणेसंचयाच्या संशोधनामुळे विदर्भाच्या इतिहासाची अनेक बंदिस्त आणि विस्मृतीत गेलेली पाने कायमची खुली झाली.

तऱ्हाळे येथे सापडलेल्या या भव्य नाणेसंचयामध्ये एकूण सोळाशे प्राचीन नाण्यांचा समावेश होता. या सोळाशे नाण्यांपैकी एक हजार पाचशे पंचवीस नाणी ही पूर्ण आकाराची आणि अत्यंत सुस्थितीत होती, तर उर्वरित पंचाहत्तर नाण्यांचे केवळ तुकडे किंवा भग्नावशेष शिल्लक राहिले होते. या नाणेनिधीचे सर्वात मोठे आणि आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे, यात सापडलेली सर्वच्या सर्व सोळाशे नाणी ही केवळ आणि केवळ सातवाहन राजवंशातील राजांचीच होती. प्राचीन काळात व्यापारामुळे किंवा आक्रमणांमुळे एकाच नाणेनिधीत अनेकदा परदेशी राजवंशांची (उदा. रोमन किंवा शक क्षत्रप) नाणी मिसळलेली आढळतात, परंतु तऱ्हाळे नाणेसंचयात एकाही परकीय किंवा इतर स्थानिक समकालीन घराण्याचे नाणे सापडले नाही. यामुळे हा साठा म्हणजे सातवाहनांच्या एका विशिष्ट कालखंडातील सलग सत्तेचा एक अद्वितीय पुरावा ठरला. ही सर्व नाणी 'पोटीन' (Potin) नावाच्या एका विशिष्ट मिश्र धातूपासून बनवलेली होती. प्राचीन काळी तांबे, शिसे आणि कथिल या धातूंचे एका विशिष्ट आणि ठराविक प्रमाणात मिश्रण करून पोटीन हा अतिशय कठीण धातू तयार केला जात असे. तत्कालीन काळात रोमन साम्राज्याशी चालणाऱ्या व्यापारामुळे भारतात सोने आणि चांदी मोठ्या प्रमाणावर येत असली तरी, सातवाहन राजांनी सोने किंवा चांदी यांसारख्या मौल्यवान धातूंपेक्षा शिसे आणि पोटीन या धातूंचा वापर आपली दररोजच्या व्यवहारातील नाणी पाडण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर केला. यामागे त्यांची एक अत्यंत प्रगत आणि व्यावहारिक आर्थिक नीती असावी. तऱ्हाळे येथील नाण्यांमध्ये तांबे आणि शिसे यांचे प्रमाण वेगवेगळ्या नाण्यांमध्ये वेगवेगळे असल्याचे आढळून आले. ज्या नाण्यांमध्ये शिशाचे प्रमाण अधिक होते, ती नाणी शिशाच्या मूळ गुणधर्माप्रमाणे काळीकुट्ट आणि मळकट रंगाची दिसत होती, तर ज्या नाण्यांमध्ये तांब्याचे प्रमाण अधिक होते, ती नाणी तांब्यासारखी लालसर आणि चकचकीत रंगाची दिसत होती. पोटीन धातूचा हा मुबलक वापर हे तत्कालीन प्रगत धातुशास्त्राचे, रसायनशास्त्राचे आणि सातवाहनांच्या अत्यंत स्वतंत्र अशा अर्थव्यवस्थेचे एक उत्तम उदाहरण मानले जाते. यावरून सामान्य जनतेच्या दैनंदिन व्यवहारात ही कमी मूल्याची नाणी किती मोठ्या प्रमाणावर वापरली जात होती, याचीही स्पष्ट कल्पना येते.

कोणत्याही प्राचीन नाण्याचे महत्त्व केवळ त्याच्या धातूत नसून, त्यावर अत्यंत कौशल्याने कोरलेल्या चिन्हांमध्ये आणि लिपीमध्ये दडलेले असते. तऱ्हाळे नाणेसंचयातील सातवाहन नाण्यांची घडण आणि त्यावरील चिन्हे ही वास्तुकलेच्या व कलेच्या दृष्टीने अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. या पोटीन नाण्यांच्या दर्शनी भागावर प्रामुख्याने एका डौलदार हत्तीचे चित्र कोरलेले पाहायला मिळते. हा हत्ती उजवीकडे किंवा डावीकडे तोंड करून उभा असलेला किंवा चालत असलेला दाखवला आहे. काही नाण्यांवर या हत्तीची सोंड उंचावलेली आहे, तर काहींवर ती अत्यंत शांतपणे खाली सोडलेली आहे. हत्ती हे प्राचीन भारतीय संस्कृतीत राजेशाहीचे, सामर्थ्याचे आणि समृद्धीचे सर्वोच्च प्रतीक मानले गेले आहे, त्यामुळे सातवाहनांनी आपल्या नाण्यांवर हत्तीला दिलेले हे प्राधान्य त्यांच्या सार्वभौम सत्तेचे, अफाट सामर्थ्याचे आणि राजेशाहीचे द्योतक आहे. याच दर्शनी भागावर हत्तीच्या पाठीवर किंवा नाण्याच्या वरच्या गोलाकार कडेला प्राचीन ब्राह्मी लिपीमध्ये आणि प्राकृत भाषेमध्ये नाणे पाडणाऱ्या राजाचे नाव अत्यंत सुबकपणे कोरलेले असते. ही ब्राह्मी लिपी आजच्या देवनागरी लिपीची मूळ जननी असून, या अक्षरांच्या वळणावरूनच नाण्यांचा नेमका काळ निश्चित करणे अभ्यासकांना शक्य होते. नाण्याच्या मागील भागावर सातवाहन घराण्याचे अत्यंत लाडके आणि खास ओळख असलेले 'उज्जैनी चिन्ह' कोरलेले आढळते. या चिन्हाची रचना अत्यंत साधी पण गूढ आहे. यामध्ये एकमेकांना काटकोनात छेदणाऱ्या दोन रेषा असतात आणि त्यांच्या चारही टोकांवर चार वर्तुळे किंवा गोल असतात. या चिन्हाला काही वेळा 'वृक्ष-चैत्य' किंवा एका वर्तुळावर चंद्रकोरीचीही जोड दिलेली असते. हे चिन्ह नेमके काय दर्शवते यावर आजही संशोधन सुरू असले तरी, हे चिन्ह सातवाहनांच्या राजकीय वर्चस्वाचे, त्यांच्या राजमुद्रेचे किंवा त्यांच्या एखाद्या मोठ्या विजयाचे प्रतीक असावे, असे अनेक अभ्यासक ठामपणे मानतात.

तऱ्हाळे नाणेसंचय प्रकाशात येण्यापूर्वी विदर्भाच्या सातवाहनकालीन इतिहासाविषयी अभ्यासकांमध्ये अनेक मतमतांतरे होती. यापूर्वी चंद्रपूर जिल्ह्यातील ब्रह्मपुरी येथे एक नाणेनिधी सापडला होता, जो 'चांदा नाणेनिधी' म्हणून प्रसिद्ध आहे. परंतु चांदा नाणेनिधीपेक्षा तऱ्हाळे नाणेनिधी हा आकार, नाण्यांची एकूण संख्या आणि त्यातून मिळणारी नवीन माहिती या सर्वच बाबतीत कितीतरी पटीने मोठा आणि अधिक स्पष्ट करणारा ठरला. तऱ्हाळे नाणेसंचयाच्या अत्यंत सूक्ष्म आणि शास्त्रीय अभ्यासातून हे निर्विवादपणे सिद्ध झाले की, सातवाहन राजवंशाचा केवळ पश्चिम महाराष्ट्रातच नव्हे, तर पूर्व महाराष्ट्रातील विदर्भ प्रांतावरही अत्यंत भक्कम आणि प्रदीर्घ काळ राजकीय अंमल होता. या साठ्यामध्ये प्रामुख्याने सातवाहन घराण्यातील उत्तरकालीन म्हणजेच नंतरच्या काळात होऊन गेलेल्या राजांची नाणी मोठ्या प्रमाणावर मिळाली आहेत. गौतमीपुत्र सातकर्णी या महान राजाच्या कालखंडानंतर विदर्भात ज्या ज्या सातवाहन राजांनी आपली सत्ता गाजवली आणि साम्राज्याचा गाडा हाकला, त्या सर्वांची अत्यंत सुस्पष्ट वंशावळ या नाण्यांमुळे तयार करता आली. पुराणांनी ज्या अनेक राजांची नावे अज्ञानापोटी गाळली होती किंवा ज्यांच्या अस्तित्वावर इतिहासात मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले होते, त्या अज्ञात राजांना तऱ्हाळे नाणेसंचयाने अचानकपणे इतिहासाच्या मुख्य प्रवाहात आणून बसवले. हा साठा केवळ विदर्भापुरता मर्यादित नसून, संपूर्ण भारताच्या प्राचीन नाणेशास्त्राच्या इतिहासातील एक अनमोल ठेवा आणि मैलाचा दगड मानला जातो. या नाणेनिधीने प्राचीन इतिहासातील रिकाम्या जागा भरून काढण्याचे जे महान कार्य केले आहे, त्याची सविस्तर चर्चा आणि यातील विशिष्ट राजांची नावे व त्यांच्या ऐतिहासिक कामगिरीची सखोल माहिती आपण या लेखमालेच्या दुसऱ्या भागात घेणार आहोत.  (क्रमशः)

संदर्भ ग्रंथ आणि वेबलिंक्सची सूची:

१. मिराशी, वा. वि. (१९५५), 'स्टडीज इन इंडॉलॉजी', व्हॉल्यूम १, विदर्भ संशोधन मंडळ, नागपूर.
२. महाराष्ट्र स्टेट गॅझेटियर: औरंगाबाद जिल्हा (प्राचीन कालखंड विभाग), महाराष्ट्र शासन.
३. 'तऱ्हाळे नाणेसंचय' - मराठी विश्वकोश, खंड ५ (सातवाहन आणि नाणेशास्त्र विभाग).
४. बर्जेस, जेम्स (१८७६-७९), 'आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ वेस्टर्न इंडिया', खंड ४.
५. https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP02/ANCIENT%20PERIOD.htm
६. https://marathivishwakosh.org/35542/
७. https://ignca.gov.in/Asi_data/17226.pdf
८. https://epgp.inflibnet.ac.in/epgpdata/uploads/epgp_content/S000829IC/P001738/M028919/ET/1523266736P09-M02.2-ContributionofCoinstoIndianHistory-ET.pdf
९. डॉ. शोभा नेने आणि इतर (२०१८), 'कन्ट्रिब्यूशन ऑफ कॉइन्स टू इंडियन हिस्ट्री', ई-पीजी पाठशाला, भारत सरकार.

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ.

सिलेक्ट सातवाहन कॉइन्स इन द गव्हर्न्मेंट म्युझियम, मद्रास

'मद्रास गव्हर्न्मेंट म्युझियम'ने (चेन्नई) प्रकाशित केलेले 'सिलेक्ट सातवाहन कॉइन्स इन द गव्हर्न्मेंट म्युझियम, मद्रास' (Select Sātavāhana Coins in the Government Museum, Madras) हे पुस्तक प्राचीन भारतीय इतिहासाच्या आणि विशेषतः नाणेशास्त्राच्या अभ्यासकांसाठी एक अत्यंत मोलाचा दस्तऐवज आहे. या ग्रंथाचे संपादन आणि विस्तृत लेखन प्राध्यापक एम. रामा राव यांनी केले आहे. हे पुस्तक पहिल्यांदा १९५९ साली प्रकाशित झाले होते आणि त्याचे अनन्यसाधारण ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात घेऊन इसवी सन २००० मध्ये त्याची पुनरावृत्ती (Reprint) छापण्यात आली. आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीवरील अनेक प्राचीन बौद्ध स्थळांवर झालेल्या पुरातत्त्वीय उत्खननांच्या माध्यमातून ही हजारो नाणी मद्रास म्युझियममध्ये जमा झाली होती. प्राध्यापक रामा राव यांनी जून १९५३ मध्ये या संग्रहालयातील तब्बल सहा हजारांहून अधिक सातवाहन नाण्यांची अत्यंत सूक्ष्म पाहणी केली आणि त्यातील अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या अशा २२३ नाण्यांची निवड करून हा विस्तृत कॅटलॉग किंवा सूची तयार केली. या पुस्तकातून दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या सातवाहन राजांच्या अफाट साम्राज्यावर, त्यांच्या प्रगत अर्थव्यवस्थेवर आणि त्यांच्या नाण्यांवरील विविध चिन्हांच्या माध्यमातून त्यांच्या राजकीय व सांस्कृतिक इतिहासावर अत्यंत सखोल आणि साधार प्रकाश टाकला गेला आहे.

 

सातवाहन राजे हे भारतीय इतिहासातील असे पहिले महान शासक होते ज्यांनी प्रामुख्याने शिशाची (Lead) नाणी मोठ्या प्रमाणावर चलनात आणली. याशिवाय त्यांनी तांबे (Copper) आणि 'पोटिन' (Potin - तांबे, शिसे आणि कथिल यांचा मिश्र धातू) या धातूंचा वापर करूनही नाणी पाडली होती. रामा राव यांनी या पुस्तकात अभ्यासासाठी निवडलेल्या २२३ नाण्यांचे प्रामुख्याने सहा मुख्य प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले आहे. या प्रकारांमध्ये 'चैत्य' (Caitya) प्रकारची ५१ नाणी, 'सिंह' (Lion) प्रकारची २४ नाणी, 'घोडा' (Horse) प्रकारची ४९ नाणी, आणि 'हत्ती' (Elephant) प्रकारची सर्वाधिक ९४ नाणी आहेत. या मुख्य प्रकारांव्यतिरिक्त काही 'संमिश्र' किंवा संकीर्ण प्रकारची नाणीही या संग्रहात आहेत, ज्यामध्ये दोन डोलकाठ्यांचे 'जहाज' (Ship) असलेली २ नाणी, 'बैल' (Bull) असलेले १ नाणे आणि 'उंट' (Camel) असलेले १ नाणे समाविष्ट आहे. या नाण्यांवर तत्कालीन राजांची नावे आणि त्यांच्या मातृवाचक नावांचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो, ज्यामुळे अनेक ऐतिहासिक प्रश्नांची आणि कालगणनेची उकल होण्यास मोठी मदत होते. या संग्रहातील एकूण ९६ नाण्यांवर राजांची स्पष्ट नावे वाचता येतात. यामध्ये सातवाहन घराण्यातील सर्वात महान आणि बलाढ्य राजा 'गौतमीपुत्र सातकर्णी' याच्या सर्वाधिक, म्हणजेच ४१ नाण्यांचा समावेश आहे. त्याखालोखाल 'श्री यज्ञ सातकर्णी' याची २८ नाणी आणि 'वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी' याची १७ नाणी या संग्रहात आहेत. याशिवाय सातकर्णी चौथा (५ नाणी), शिवश्री (२ नाणी), चंद्र सातकर्णी (१ नाणे), स्कंद सातकर्णी (१ नाणे), कर्ण सातकर्णी (१ नाणे) आणि शक सदा (२ नाणी) यांसारख्या इतर सातवाहन राजांच्या नाण्यांचेही अत्यंत अभ्यासपूर्ण वर्णन या पुस्तकात करण्यात आले आहे.

या पुस्तकातील सर्वात अभ्यासाचा आणि गुंतागुंतीचा भाग म्हणजे नाण्यांवरील 'चैत्य' किंवा टेकडीच्या चिन्हांचे विश्लेषण. रामा राव यांनी अत्यंत साधार स्पष्ट केले आहे की सातवाहन नाण्यांवर दोन, तीन, सहा आणि दहा कमानी असलेले चैत्य कोरलेले आढळतात. यामध्ये 'तीन कमानी असलेला चैत्य' आणि 'सहा कमानी असलेला चैत्य' ही अत्यंत महत्त्वाची नाणी आहेत. पूर्वीच्या काही ब्रिटिश आणि युरोपियन इतिहासकारांनी, विशेषतः रॅप्सन याने असा चुकीचा निष्कर्ष काढला होता की सहा कमानी असलेल्या चैत्याची सर्व नाणी ही केवळ श्री यज्ञ सातकर्णी याचीच आहेत. परंतु प्राध्यापक रामा राव यांनी अत्यंत सडेतोड पुराव्यांसह हा दावा खोडून काढला आहे. त्यांनी निदर्शनास आणून दिले आहे की गौतमीपुत्र सातकर्णीने जेव्हा नहपान या परकीय शक राजाचा पराभव करून त्याची चांदीची नाणी पुनर्मुद्रित केली, तेव्हा त्याने त्यावर तीन आणि दहा कमानी असलेल्या चैत्यांसोबतच 'सहा कमानी' असलेला चैत्यही अत्यंत ठळकपणे मुद्रित केला होता. त्यामुळे सहा कमानी असलेल्या चैत्याची नाणी गौतमीपुत्र सातकर्णीने नहपानाचा पराभव करण्यापूर्वीपासूनच आपल्या राज्यात चलनात आणली होती हे स्पष्ट होते. पुस्तकात नमूद केलेल्या हत्ती प्रकारच्या नाण्यांविषयी माहिती देताना लेखक आवर्जून सांगतात की हत्ती हे सातवाहनांचे सर्वात जुने आणि अत्यंत लोकप्रिय असे नाण्यांवरील चिन्ह होते आणि ते सातवाहन सत्तेच्या अगदी शेवटपर्यंत टिकून राहिले. जवळजवळ प्रत्येक सातवाहन राजाने हत्तीची प्रतिमा असलेली नाणी पाडली आहेत. याशिवाय 'जहाज' असलेल्या नाण्यांवरून तत्कालीन अफाट सागरी व्यापाराचा आणि नाविक सामर्थ्याचा भक्कम पुरावा आपल्याला मिळतो. या पुस्तकात दोन डोलकाठ्या आणि सुकाणू असलेल्या जहाजाचे चित्र असलेली दोन नाणी आहेत, ज्यापैकी एक नाणे वासिष्ठीपुत्र पुळुमावीचे आहे.

या नाण्यांच्या अभ्यासातून सातवाहन साम्राज्याच्या अफाट भौगोलिक विस्तारावर आणि राजकीय इतिहासावर जो प्रकाश पडतो, तो या ग्रंथाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि क्रांतिकारी भाग मानला जातो. अनेक इतिहासकारांचा असा एक मोठा गैरसमज होता की गौतमीपुत्र सातकर्णी याने कधीही आंध्र देशावर राज्य केले नाही. परंतु, या पुस्तकात ज्या गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या ४१ नाण्यांचा सविस्तर अभ्यास दिला आहे, ती सर्व नाणी प्रामुख्याने आंध्र प्रदेशच्या किनारपट्टीवरील जिल्ह्यांमधूनच मिळालेली आहेत. यावरून हे निर्विवादपणे सिद्ध होते की गौतमीपुत्राचे साम्राज्य आणि त्याची प्रत्यक्ष सत्ता आंध्र देशावरही होती. तसेच, त्याच्या साम्राज्याची आणि सत्तेची सुरुवात विदर्भातून झाली असावी हा डॉ. मिराशी यांचा दावाही रामा राव यांनी फेटाळून लावला आहे. विदर्भ हा गौतमीपुत्राने नंतर 'पुन्हा जिंकून घेतलेला' प्रदेश होता आणि त्याच्या राज्याची मूळ सुरुवात ही आंध्र देशातूनच झाली होती, हे या नाण्यांच्या अफाट संख्येवरून सिद्ध होते. काही विद्वानांनी असाही दावा केला होता की वासिष्ठीपुत्र पुळुमावीने आंध्र देश स्वतः जिंकून घेतला; परंतु अमरावती आणि इतर अनेक ठिकाणी गौतमीपुत्र आणि पुळुमावी या दोघांचीही नाणी एकाच वेळी एकत्र सापडल्यामुळे हे अत्यंत स्पष्ट होते की पुळुमावीने हा प्रदेश जिंकला नसून तो त्याला त्याच्या वडिलांकडून अत्यंत शांततापूर्ण मार्गाने आणि वारसा हक्काने मिळाला होता. नाशिकच्या शिलालेखात गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले होते असा जो अत्यंत सार्थ आणि अभिमानास्पद उल्लेख येतो, तो केवळ एक कवीची भाबडी कल्पना नसून एक शंभर टक्के ऐतिहासिक सत्य आहे. पूर्वेला बंगालच्या उपसागराजवळ आंध्रच्या किनारपट्टीवर सापडलेली त्याची नाणी आणि पश्चिमेला वैजयंती येथील त्याच्या लष्करी छावणीचा स्पष्ट उल्लेख हे सिद्ध करतात की त्याचे साम्राज्य खरोखरच अफाट आणि पूर्व-पश्चिम समुद्रांना भिडलेले होते.

थोडक्यात सांगायचे तर, 'मद्रास गव्हर्न्मेंट म्युझियम' मधील या निवडक २२३ नाण्यांचे हे अत्यंत सविस्तर, तांत्रिक आणि ऐतिहासिक विश्लेषण म्हणजे प्राचीन भारताच्या नाणेशास्त्रातील एक अत्यंत उच्च दर्जाचा आणि कायमस्वरूपी संदर्भमूल्य असलेला ग्रंथ आहे. रामा राव यांनी केवळ नाण्यांचे वजन, आकार आणि त्यावरील चिन्हे यांचाच कोरडा अभ्यास केलेला नाही, तर त्या नाण्यांवरील ब्राह्मी लिपीतील अक्षरे, राजांची नावे आणि तत्कालीन राजचिन्हे यांचा उपयोग करून सातवाहन वंशावळीतील अनेक संदिग्ध आणि अंधाऱ्या जागांवर लख्ख प्रकाश टाकला आहे. श्री यज्ञ सातकर्णीचे पूर्ण नाव नाण्यांवर कसे अचूक ओळखायचे, खडा (स्कंद) सातकर्णी किंवा कर्ण सातकर्णी यांसारख्या फारशा परिचित नसलेल्या राजांची नाणी कशी ओळखावीत, यावर त्यांनी अत्यंत सखोल आणि मार्मिक विवेचन केले आहे. आज एकविसाव्या शतकातही प्राचीन भारताचा आणि विशेषतः महाराष्ट्राचा व आंध्र प्रदेशचा सुवर्णयुगीन इतिहास समजून घेण्यासाठी, तत्कालीन जागतिक व्यापार आणि प्रगत अर्थव्यवस्थेचे पुरावे शोधण्यासाठी आणि नाणेशास्त्राच्या पुढील संशोधनासाठी डॉ. एम. रामा राव यांचे हे पुस्तक एक अत्यंत प्रामाणिक, आवश्यक आणि दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शक पुस्तक ठरते. दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या या गौरवशाली, समृद्ध आणि प्रबळ अशा सातवाहन साम्राज्याचा इतिहास या शिशाच्या आणि तांब्याच्या छोट्याशा नाण्यांमधून किती भव्यपणे उलगडतो, याचा हा ग्रंथ म्हणजे एक अत्यंत बोलका आणि जिवंत असा पुरावाच आहे.

लिंक: https://govtmuseumchennai.org/uploads/topics/16527870493590.pdf

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ

जोगलटेंभीचा नाणेनिधी: गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या महाविजयाचा आणि प्राचीन महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा ढळढळीत पुरावा

प्राचीन भारताच्या आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या इतिहासाची पुनर्रचना करण्यात पुरातत्त्वीय उत्खनने, कोरीव शिलालेख आणि नाणेशास्त्र (मुद्राशास्त्र) यांचे अत्यंत मोलाचे योगदान आहे. जेव्हा इतिहासाची पाने काळाच्या ओघात धूसर होतात, तेव्हा मातीत गाडले गेलेले हे पुरावे भूतकाळातील घटनांवर अत्यंत लख्ख प्रकाश टाकतात. असाच एक अभूतपूर्व आणि भारतीय इतिहासाला कलाटणी देणारा पुरावा विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला महाराष्ट्राच्या भूमीत उजेडात आला. तो पुरावा म्हणजे नाशिक जिल्ह्यातील 'जोगलटेंभी' या छोट्याशा गावात सापडलेला प्राचीन नाण्यांचा प्रचंड मोठा खजिना. हा खजिना केवळ चांदीच्या तुकड्यांचा आणि संपत्तीचा ढीग नव्हता, तर तो प्राचीन महाराष्ट्रातील सर्वात प्रबळ अशा सातवाहन साम्राज्याच्या आणि परकीय क्षत्रप आक्रमकांच्या रक्तरंजित संघर्षाचा एक अत्यंत जिवंत, ठोस आणि ढळढळीत पुरावा होता. 

इसवी सन १९०६ मध्ये नाशिक जिल्ह्यातील जोगलटेंभी या गावी जमिनीचे उत्खनन करत असताना अचानकपणे एका मातीच्या मोठ्या मडक्यात पुरलेला एक प्रचंड मोठा नाणेनिधी सापडला. या खजिन्यात तब्बल तेरा हजार दोनशे पन्नास (१३,२५०) चांदीची नाणी होती. प्राचीन भारताच्या इतिहासात एकाच ठिकाणी आणि एकाच वेळी इतक्या मोठ्या प्रमाणावर चांदीची नाणी सापडण्याची ही एक अत्यंत दुर्मिळ आणि आश्चर्यकारक घटना होती. या घटनेने तत्कालीन ब्रिटिश आणि भारतीय इतिहासकारांचे लक्ष वेधून घेतले. या नाण्यांच्या सखोल अभ्यासाचे शिवधनुष्य 'रेव्हरंड एच. आर. स्कॉट' या तत्कालीन प्रसिद्ध मुद्राशास्त्रज्ञाने आणि अभ्यासकाने उचलले. स्कॉट यांनी जेव्हा या नाण्यांची अत्यंत बारकाईने साफसफाई करून त्यांचे सूक्ष्म निरीक्षण केले, तेव्हा त्यांच्या हाती लागलेला निष्कर्ष हा भारतीय इतिहासातील अनेक अंधाऱ्या कोपऱ्यांवर प्रकाश टाकणारा आणि एका महानायकाच्या शौर्यावर सत्याची मोहोर उमटवणारा ठरला.

रेव्हरंड स्कॉट यांच्या अभ्यासानुसार, या खजिन्यातील सर्वच्या सर्व तेरा हजार दोनशे पन्नास नाणी ही मुळात परकीय शक आक्रमक आणि पश्चिमी क्षत्रप घराण्याचा राजा 'नहपान' याची होती. नहपानाने इसवी सनाच्या पहिल्या शतकात सातवाहनांच्या सत्तेला सुरुंग लावून महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवर, कोकणात आणि नाशिक, पुणे यांसारख्या अत्यंत मोक्याच्या व्यापारी ठिकाणांवर आपले जुलमी वर्चस्व प्रस्थापित केले होते. जोगलटेंभी येथे सापडलेल्या या नाण्यांच्या दर्शनी भागावर राजा नहपानाचा उजवीकडे पाहणारा रुबाबदार चेहरा, ग्रीक लिपीतील काही अक्षरे आणि त्याच्या नावाचा उल्लेख कोरलेला होता. तर नाण्याच्या मागील बाजूस बाण आणि वज्र ही नहपानाची राजचिन्हे आणि ब्राह्मी व खरोष्ठी लिपीतील लेख कोरलेले होते. यावरून नहपानाची तत्कालीन अफाट आर्थिक सत्ता आणि त्याचे दख्खनच्या पठारावरील निर्विवाद वर्चस्व स्पष्टपणे सिद्ध होत होते. 

परंतु, या जोगलटेंभी नाणेनिधीचे खरे आणि सर्वात क्रांतिकारी वैशिष्ट्य हे नव्हते की ती नाणी नहपानाची होती. यातील सर्वात थक्क करणारी आणि इतिहासकारांना अचंबित करणारी बाब म्हणजे, या तेरा हजार दोनशे पन्नास नाण्यांपैकी तब्बल नऊ हजार दोनशे सत्तर (९,२७०) नाणी ही दुसऱ्या एका राजाने स्वतःच्या नावे 'पुनर्मुद्रित' केली होती. आणि हा दुसरा राजा दुसरा तिसरा कोणी नसून सातवाहन साम्राज्याचा महापराक्रमी आणि मातृभूमीचा तारणहार सम्राट 'गौतमीपुत्र सातकर्णी' हा होता. एका राजाने युद्धात आपल्या शत्रूराजाची शेकडो-हजारो नाणी जप्त करणे आणि त्यावर अत्यंत आक्रमकपणे स्वतःची राजचिन्हे ठोकून ती पुन्हा आपल्या चलनात आणणे, हा तत्कालीन राजकीय विश्वातील आणि मुद्राशास्त्रातील एक अत्यंत अभूतपूर्व, दुर्मिळ आणि विलक्षण प्रकार होता. 

गौतमीपुत्र सातकर्णीने नहपानाची ही नाणी पुनर्मुद्रित करताना अत्यंत जाणीवपूर्वक आणि आक्रमक पद्धत अवलंबली होती. त्याने नहपानाच्या चेहऱ्यावर आणि त्याच्या नावावर आपले 'त्रिपर्वत' (तीन कमानी असलेला डोंगर किंवा चैत्य) हे सातवाहन घराण्याचे अधिकृत राजचिन्ह अत्यंत जोरकसपणे ठोकले होते. त्याचप्रमाणे नाण्याच्या दुसऱ्या बाजूला असलेल्या नहपानाच्या वज्र आणि बाण या चिन्हांवर गौतमीपुत्राने आपले 'उज्जैनी चिन्ह' (चार गोल एकमेकांना एका फुलीने जोडलेले असलेले चिन्ह) मुद्रित केले होते. अनेक नाण्यांवर तर हा आघात इतका जोरदार आणि अचूक होता की नहपानाचा मूळ चेहरा पूर्णपणे विद्रूप आणि अस्पष्ट होऊन गेला होता आणि त्यावर फक्त गौतमीपुत्राचीच चिन्हे अत्यंत ठळकपणे दिसत होती. या पुनर्मुद्रणाच्या प्रक्रियेतून गौतमीपुत्र सातकर्णीला केवळ आपला आर्थिक फायदा करून घ्यायचा नव्हता, तर त्याला तत्कालीन समाजाला आणि शत्रूंना एक अत्यंत स्पष्ट, प्रबळ आणि अपमानजनक असा राजकीय संदेश द्यायचा होता.

हा राजकीय संदेश थेट नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील गुहा क्रमांक तीन मधील ऐतिहासिक शिलालेखाशी जोडला गेलेला आहे. राजमाता गौतमी बलश्री हिने कोरलेल्या त्या शिलालेखात गौतमीपुत्र सातकर्णीला 'खखरात वंस निरवसेस कर' म्हणजेच क्षहरात वंशाचा समूळ नाश करणारा असे अत्यंत सार्थ आणि अभिमानाने म्हटले आहे. नहपान हा याच क्षहरात वंशाचा सर्वात प्रबळ राजा होता. नाशिकजवळील गोवर्धन या प्रांतात झालेल्या एका अत्यंत भयंकर आणि निर्णायक युद्धात गौतमीपुत्राने नहपानाचा केवळ लष्करी पराभवच केला नाही, तर त्याचे संपूर्ण राज्य, त्याचा अफाट खजिना आणि त्याची टांकसाळ आपल्या ताब्यात घेतली. जोगलटेंभीचा हा नाणेनिधी म्हणजे या ऐतिहासिक महाविजयाचा प्रत्यक्ष भौतिक आणि कधीही न नाकारता येणारा असा पुरावा आहे. शत्रूचा समूळ नाश केल्यानंतर त्याची आर्थिक सत्ताही कशी संपुष्टात आणली जाते आणि विजेत्या राजाचे निर्विवाद सार्वभौमत्व कसे प्रस्थापित केले जाते, याचे जोगलटेंभीची ही पुनर्मुद्रित नाणी म्हणजे एक ज्वलंत आणि बोलके उदाहरण आहे.

या नाणेनिधीमुळे सातवाहनकालीन अर्थव्यवस्थेवर आणि त्यांच्या नाणे पाडण्याच्या प्रगत तंत्रज्ञानावरही मोठा प्रकाश पडतो. नहपानाची ही चांदीची नाणी तत्कालीन अर्थव्यवस्थेत 'कार्षापण' म्हणून ओळखली जात असत. रोमन साम्राज्यासोबत आणि पाश्चिमात्य देशांसोबत चालणाऱ्या अफाट आंतरराष्ट्रीय सागरी व्यापारामुळे महाराष्ट्रात त्याकाळी चांदीची मोठी आवक होत होती आणि याच चांदीतून ही उच्च दर्जाची नाणी पाडली जात होती. गौतमीपुत्राने जेव्हा नहपानाचा पराभव करून हा खजिना लुटला, तेव्हा त्याने ही उत्तम प्रतीची चांदीची नाणी वितळवून त्यापासून पूर्णपणे नवीन नाणी तयार करण्याचा वेळ आणि मोठा खर्च वाचवला. त्याऐवजी त्याने अत्यंत व्यावहारिक निर्णय घेत थेट त्याच नाण्यांवर आपले शिक्के मारून ती तात्काळ आपल्या अवाढव्य साम्राज्याच्या चलनात आणली. यावरून गौतमीपुत्राची व्यावहारिक बुद्धिमत्ता आणि तत्कालीन सातवाहन टांकसाळींमधील अत्यंत प्रगत असे तंत्रज्ञान दिसून येते. एकाच नाण्यावर दोन वेगवेगळ्या कालखंडातील आणि दोन वेगवेगळ्या कट्टर शत्रू राजघराण्यांच्या राजांचे ठसे असणे, ही जगभरातील नाणेशास्त्राच्या अभ्यासकांसाठी एक अत्यंत दुर्मिळ आणि अभ्यासाची मोठी पर्वणी असते.

निष्कर्ष काढायचा झाल्यास, जोगलटेंभी येथे सापडलेला हा तेरा हजार नाण्यांचा खजिना केवळ ऐतिहासिक धातूचे मूल्य असलेला संग्रह नक्कीच नाही. तो प्राचीन महाराष्ट्राच्या प्रखर अस्मितेचा, राजकीय स्वातंत्र्याचा आणि परकीय शकांच्या जुलमी जोखडातून मातृभूमीला मुक्त करणाऱ्या एका महानायकाच्या अतुलनीय शौर्याचा अत्यंत भक्कम दस्तऐवज आहे. जर जोगलटेंभीचा हा खजिना सापडला नसता, तर कदाचित नाशिकच्या पांडवलेण्यांमधील शिलालेखातील गौतमीपुत्राच्या विजयाचे वर्णन काही पाश्चात्य इतिहासकारांनी केवळ 'अतिशयोक्ती' किंवा 'कवीची भाबडी कल्पना' मानले असते. परंतु या नाण्यांनी गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या महाविजयावर सत्याची अशी काही निर्विवाद मोहोर उमटवली की, संपूर्ण जगाला आणि इतिहासकारांना सातवाहन साम्राज्याच्या या ऐतिहासिक आणि देदीप्यमान सामर्थ्यापुढे नतमस्तक व्हावे लागले. प्राचीन महाराष्ट्राच्या वैभवशाली इतिहासाचे हे चांदीचे साक्षीदार आजही आपल्याला त्या दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या रणधुमाळीची, मातृभूमीच्या प्रेमाची आणि एका महान विजयाच्या ललकारीची अत्यंत प्रकर्षाने आठवण करून देतात.

संदर्भ ग्रंथांची आणि माहितीस्रोतांची यादी:

१. डॉ. वासुदेव विष्णू मिराशी लिखित 'सातवाहन आणि पश्चिमी क्षत्रप यांचा इतिहास आणि कोरीव लेख' हा अत्यंत गाढा संशोधनात्मक ग्रंथ आहे. या ग्रंथात जोगलटेंभी नाणेनिधीचे आणि त्यावरील पुनर्मुद्रित चिन्हांचे अत्यंत तांत्रिक आणि सविस्तर विश्लेषण पुराव्यांसह दिलेले आहे.

२. डॉ. श. गो. कोलारकर यांचा 'प्राचीन महाराष्ट्राचा इतिहास' हा ग्रंथ आहे, ज्यामध्ये सातवाहन आणि क्षत्रप यांच्यातील प्रदीर्घ राजकीय संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर या नाण्यांचे ऐतिहासिक महत्त्व अत्यंत सोप्या भाषेत स्पष्ट केले आहे.

३. 'जर्नल ऑफ द बॉम्बे ब्रांच ऑफ द रॉयल एशियाटिक सोसायटी' (खंड २२) या शोधपत्रिकेतील रेव्हरंड एच. आर. स्कॉट यांचा मूळ शोधनिबंध 'द नासिक होर्ड ऑफ क्षत्रप अँड सातवाहन कॉइन्स' हा आहे. हा इंग्रजी शोधनिबंध या नाण्यांच्या शोधाचा आणि प्राथमिक अभ्यासाचा सर्वात अधिकृत मूळ दस्तऐवज मानला जातो.

४. महाराष्ट्र राज्याच्या अधिकृत दर्शनिका (गॅझेटिअर) विभागाचा 'इतिहास: प्राचीन काळ' (खंड १) हा आहे, ज्यामध्ये प्राचीन नाणेशास्त्र, अर्थकारण आणि जोगलटेंभीच्या खजिन्याची अत्यंत साधार आणि अधिकृत ऐतिहासिक नोंद घेण्यात आली आहे.

५. डॉ. अजय मित्र शास्त्री यांचे 'अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन: प्रॉब्लेम्स अँड पर्सपेक्टिव्ह्ज' हे इंग्रजी पुस्तक आहे, ज्यामध्ये सातवाहनकालीन नाणी, त्यांची टांकसाळ आणि त्यावेळच्या आंतरराष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेवर अत्यंत सविस्तर प्रकाश टाकण्यात आला आहे.

- सातवाहनकालीन महाराष्ट्र संघ