'कंट्रोल झेड': चुका सुधारणारी डिजिटल जादू

संगणकाच्या कीबोर्डवर अशा अनेक कळ किंवा 'कीज' असतात, ज्यांच्या वापराने आपली कामे सोपी होतात; परंतु या सर्वांमध्ये एक अशी जोडी आहे जी केवळ काम सोपे करत नाही, तर वापरकर्त्याला मोठ्या संकटातून आणि मनस्तापातून वाचवते. ती जोडी म्हणजे 'कंट्रोल' आणि 'झेड' अर्थात 'Undo' कमांड. आजच्या डिजिटल युगात संगणकावर काम करणाऱ्या प्रत्येकासाठी ही कळ एखाद्या तारणहारासारखी आहे. एखादी चूक झाली की भीती वाटणे स्वाभाविक आहे, पण संगणकाच्या जगात या एका शॉर्टकटमुळे आपण ती चूक काही सेकंदात नाहीशी करून पुन्हा पूर्वस्थितीत येऊ शकतो.

जेव्हा आपण काही लिहित असतो, डिझाइन बनवत असतो किंवा महत्त्वाची आकडेमोड करत असतो, तेव्हा मानवी स्वभावामुळे चुका होणे अटळ असते. जुन्या काळी टाईपरायटरवर काम करताना एखादे अक्षर चुकले तर पूर्ण कागद बदलावा लागे किंवा व्हाईटनरचा वापर करावा लागे. मात्र, संगणकावर काम करताना 'कंट्रोल झेड' हे तंत्रज्ञान आपल्याला आपली चूक दुरुस्त करण्याची संधी देते. कीबोर्डवरील 'Ctrl' हे बटण दाबून धरून 'Z' हे अक्षर दाबले की आपण केलेली शेवटची कृती रद्द होते आणि आपण एक पाऊल मागे जातो. यालाच तांत्रिक भाषेत 'अनडू' (Undo) करणे असे म्हणतात.

या अप्रतिम शोधाचे श्रेय लॅरी टेस्लर या संगणक शास्त्रज्ञाला जाते. १९७० च्या दशकात झेरॉक्स पार्क या संशोधन केंद्रात काम करत असताना त्यांनी 'कट', 'कॉपी', 'पेस्ट' यांसारख्या कमांड्ससोबतच 'अनडू' या संकल्पनेचाही शोध लावला. त्या काळात संगणकावर काम करणे खूप क्लिष्ट होते आणि एखादी चूक झाल्यास पुन्हा पहिल्यापासून सुरुवात करावी लागत असे. टेस्लर यांनी ही गरज ओळखली आणि वापरकर्त्यांना चुका सुधारण्याची संधी मिळावी यासाठी ही कमांड विकसित केली. पुढे ॲपल आणि मायक्रोसॉफ्ट या कंपन्यांनी आपल्या सॉफ्टवेअरमध्ये याचा समावेश केल्यामुळे आज हे बटण जगभरातील प्रत्येक संगणकाचा अविभाज्य भाग बनले आहे.

या कमांडची गंमत अशी आहे की ती केवळ शब्द पुसण्यापुरती मर्यादित नाही. जर तुम्ही चुकून एखादी फाईल डिलीट केली असेल, तर लगेच कंट्रोल झेड दाबल्यास ती फाईल परत येते. फोटोशॉपसारख्या सॉफ्टवेअरमध्ये चित्र काढताना चुकीचा रंग भरला गेला किंवा रेष वाकडी झाली, तरी या कमांडमुळे चित्र पूर्ववत करता येते. थोडक्यात सांगायचे तर, संगणकाच्या मेमरीमध्ये आपण केलेल्या कृतींचा एक क्रम साठवलेला असतो. कंट्रोल झेड दाबल्यावर संगणक त्या क्रमातील शेवटची पायरी विसरतो आणि त्याआधीच्या पायरीवर आपल्याला नेऊन सोडतो.

अनेकदा असेही होते की आपण 'कंट्रोल झेड' दाबून एखादी गोष्ट पुसतो, पण नंतर लक्षात येते की ती गोष्ट बरोबरच होती. अशा वेळी घाबरण्याचे कारण नसते, कारण याला जोडूनच 'कंट्रोल वाय' (Ctrl+Y) म्हणजेच 'रिडू' (Redo) ही कमांड असते. याच्या मदतीने आपण पुसलेली गोष्ट पुन्हा परत आणू शकतो. म्हणजेच चुका सुधारणे आणि सुधारलेल्या चुका पुन्हा तपासणे, या दोन्ही गोष्टींचे स्वातंत्र्य आपल्याला मिळते. यामुळे काम करताना एक प्रकारचा आत्मविश्वास निर्माण होतो आणि नवनवीन प्रयोग करण्याची भीती वाटत नाही.

या 'कंट्रोल झेड'चे तत्त्वज्ञान खूप खोल आहे. वास्तविक आयुष्यात आपण बोललेले शब्द किंवा केलेली कृती मागे घेऊ शकत नाही. एकदा बाण सुटला की तो परत येत नाही, असे आपण म्हणतो. त्यामुळेच खऱ्या आयुष्यात चुकांची किंमत मोजावी लागते. परंतु, डिजिटल जगात ही सुविधा असल्यामुळेच माणसे जास्त सर्जनशील होऊ शकली आहेत. कारण, इथे 'चूक झाली तर काय होईल?' ही भीती उरत नाही. आपण बिनधास्तपणे प्रयोग करू शकतो, कारण आपल्याला माहित असते की एक 'कंट्रोल झेड' आपल्या पाठीशी उभा आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, 'कंट्रोल झेड' हे केवळ कीबोर्डवरचे एक शॉर्टकट नसून, ते आधुनिक तंत्रज्ञानाने माणसाला दिलेले एक वरदान आहे. जोपर्यंत आपण संगणकावर काम करत आहोत, तोपर्यंत चुका करण्याची मुभा आपल्याला आहे आणि त्या चुकांमधूनच शिकत पुढे जाण्याची संधी ही छोटीशी कळ आपल्याला देत असते. त्यामुळेच संगणक साक्षरतेच्या धड्यात या कमांडला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे.

--- तुषार भ. कुटे

'ॲपल' कंपनीच्या लोगोमागचा रंजक इतिहास

आज जगभरात तत्काळ ओळखला जाणारा 'ॲपल' कंपनीचा अर्धवट खाल्लेल्या सफरचंदाचा लोगो हा केवळ एक आकार नाही, तर तो कल्पकता, साधेपणा आणि ब्रँडिंगच्या प्रवासाची एक अद्भुत कहाणी आहे. या आयकॉनिक लोगोमागे एक रंजक इतिहास दडलेला आहे, जो 'ॲपल' कंपनीच्या स्वतःच्या वाढीव प्रवासाशी आणि तिच्या तत्त्वज्ञानाशी जोडलेला आहे.

पहिला आणि अल्पायुषी लोगो (१९७६): सर आयझॅक न्यूटन

'ॲपल'चा सर्वात पहिला लोगो आजच्या स्वरूपापेक्षा खूप वेगळा होता. १९७६ मध्ये 'ॲपल'चे सह-संस्थापक रोनाल्ड वेन यांनी तो डिझाइन केला होता. तो एक गुंतागुंतीचा चित्र होता, ज्यात एका सफरचंदाच्या झाडाखाली सर आयझॅक न्यूटन बसलेले दाखवले होते, आणि एक सफरचंद त्यांच्या डोक्यावर पडण्याच्या बेतात होते. हा लोगो गुरुत्वाकर्षणाच्या शोधाला आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाला आदरांजली देण्यासाठी बनवला होता. या लोगोवर विल्यम वर्ड्सवर्थचे एक वाक्यही लिहिलेले होते: "Newton... A mind forever voyaging through strange seas of thought... alone." मात्र, हा लोगो इतका तपशीलवार होता की तो लहान आकारात सहज ओळखला जात नव्हता किंवा छापलाही जात नव्हता. स्टीव्ह जॉब्सना तो खूप जुनाट आणि क्लिष्ट वाटला, ज्यामुळे तो लवकरच बदलण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

आयकॉनिक इंद्रधनुषी सफरचंद: जन्म आणि अर्थ (१९७७-१९९८)

१९७७ मध्ये स्टीव्ह जॉब्सने रॉब जानॉफ या डिझायनरला एक नवीन, आधुनिक आणि सोपा लोगो बनवण्यास सांगितले. जानॉफने एक साधे सफरचंद निवडले, कारण 'ॲपल' हे कंपनीचे नाव होते आणि फळ म्हणून सफरचंद ओळखायला सोपे होते. या लोगोमधील सर्वात महत्त्वाचा आणि नेहमी चर्चेचा मुद्दा म्हणजे सफरचंदाचा खाल्लेला भाग (The Bite). याबद्दल अनेक कथा प्रचलित आहेत, पण जानॉफने स्वतः स्पष्ट केले आहे की, यामागे मुख्य कारण व्यावहारिक होते – लोगो लहान आकारात पाहताना सफरचंद चेरीसारखे किंवा इतर कोणत्याही गोल फळासारखे दिसू नये म्हणून त्यात हा खाल्लेला भाग ठेवला, जेणेकरून ते स्पष्टपणे सफरचंदच दिसावे. याशिवाय, 'बाइट' (Bite) या शब्दाचा उच्चार संगणकीय माहितीच्या मूलभूत एकक असलेल्या 'बाइट' (Byte) शी मिळताजुळता आहे, जो एक विलक्षण योगायोग होता आणि लोकांना तो खूप आवडला. अनेक लोक याला बायबलमधील 'ज्ञानाच्या झाडाचे फळ' म्हणूनही पाहतात, ज्यामुळे या लोगोला एक बौद्धिक आणि बंडखोर अर्थ प्राप्त होतो, जरी जानॉफने हे उद्दिष्ट नसल्याचे म्हटले आहे. या लोगोमध्ये इंद्रधनुषी रंगांचा वापर करण्यात आला होता. हे रंग 'ॲपल II' या संगणकात प्रथमच आलेल्या रंगीत डिस्प्लेचे (Color Display) प्रतीक होते, जो त्यावेळचा एक मोठा तांत्रिक अविष्कार होता. हे रंग कंपनीला अधिक मानवी आणि मैत्रीपूर्ण स्वरूप देत होते, तसेच सर्जनशीलता आणि समावेशकता दर्शवत होते.

मोनोक्रोम (एक रंगाचा) लोगो: साधेपणा आणि अत्याधुनिकता (१९९८-सध्या)

१९९७ मध्ये स्टीव्ह जॉब्स 'ॲपल'मध्ये परतल्यानंतर त्यांनी कंपनीच्या ब्रँडिंगमध्ये महत्त्वपूर्ण बदल केले. त्यांनी इंद्रधनुषी लोगो काढून टाकला आणि त्याची जागा एक रंगाच्या (Monochrome), चकचकीत लोगोने घेतली. या बदलाने 'ॲपल'ची नवीन ओळख निर्माण केली – ती अधिक आधुनिक, किमान (minimalist) आणि अत्याधुनिक होती. एक रंगाचा लोगो विविध उत्पादनांवर आणि मार्केटिंगमध्ये अधिक अष्टपैलू आणि जुळवून घेण्यासारखा असतो, विशेषतः जेव्हा 'ॲपल'ने विविध रंगांच्या आणि धातूंच्या फिनिशमध्ये उत्पादने बाजारात आणायला सुरुवात केली. हा बदल 'ॲपल'ला एक प्रीमियम, उच्च-गुणवत्तेचा आणि डिझाइन-केंद्रित ब्रँड म्हणून प्रस्थापित करण्यास मदत करणारा ठरला.

थोडक्यात, 'ॲपल'चा लोगो केवळ एक प्रतिमा नाही, तर तो साधेपणा, ओळखण्याची क्षमता आणि काळाबरोबर बदलण्याची क्षमता दर्शवतो. या लोगोने केवळ कंपनीची ओळख बनवली नाही, तर तो जगातील सर्वात यशस्वी ब्रँड्सपैकी एक कसा बनला, याचीही कथा सांगतो.

--- तुषार भ. कुटे 

प्रवास कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा

विसावं शतक सुरू होऊन ४० वर्ष झाली होती. जग एका विनाशकारी महायुद्धामध्ये गुंतलेलं होतं. हिटलरच्या नेतृत्वाखाली नाझी जर्मनी सर्वच दोस्त राष्ट्रांवर वरचढ होत चाललेली होती. तत्कालीन जर्मनीकडे अद्वितीय राष्ट्रवादाबरोबरच सर्वोत्तम तंत्रज्ञ, शास्त्रात्रे तसेच सर्वाधिक सैन्य देखील होतं. यामुळेच नाझी जर्मनी एक एक करत युरोपातील अनेक देश पादाक्रांत करीत चाललेले होते. एकेकाळी निम्म्या जगावर राज्य करणारा इंग्लंड देखील जर्मनीपुढे हातबल झाला होता. सतत सहा महिने लंडनवर जर्मनीकडून बॉम्ब वर्षाव होत होते. भविष्यात लंडन शहर टिकेल की नाही, याची देखील शाश्वती ब्रिटिश नागरिकांना नव्हती. या परिस्थितीवर मार्ग काढण्यासाठी इंग्लंडचे पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांनी तातडीने एक गुप्त बैठक बोलावली. ज्यामध्ये अनेक तंत्रज्ञांचा देखील सहभाग होता.
जर्मन सैन्य युद्धभूमीवर एकमेकांशी जलद संवाद साधण्यासाठी एनिग्मा कोडचा वापर करीत असत. हा एनिग्मा कोड त्या काळातील अतिशय सुरक्षित असा कोड होता. जो तत्कालीन कोणत्याही यंत्राला तोडणे जवळपास अशक्यच होते. ब्रिटिश सैन्यांना हे एनिग्मा कोड मिळत होते परंतु त्यामध्ये नक्की काय आहे, हे त्यांना समजतच नव्हते. अर्थात हा कोड क्रॅक करणे व जर्मन सैन्यांमध्ये काय संवाद चालू आहे, हे समजून घेणे ब्रिटिशांना अशक्यप्राय होऊन बसलं होतं. चर्चिल यांनी एनिग्मा कोड क्रॅक करण्याचे आव्हान आपल्या देशातील तंत्रज्ञान समोर ठेवले व या अतिगुप्त कार्याकरिता एका चमूची स्थापना केली. या चमूमध्ये समावेश होता तो तत्कालीन इंग्लंडमधील सर्वात बुद्धिमान गणित तज्ञाचा अर्थात ॲलन ट्युरिंग याचा.
जर्मन सैन्याचा एनिग्मा कोड क्रॅक करण्याचा प्रकल्प सुरू झाल्यानंतर लगेचच ट्युरिंगच्या मेंदूची गणितीय समीकरणे वेगाने हळू लागली. दिवस-रात्र याच प्रकल्पावर तंत्रज्ञांचा चमू कार्य करीत होता. अनेकांना अजूनही ही अशक्यप्राय गोष्ट वाटत होती. परंतु ॲलन ट्युरिंगचा मेंदू मात्र वेगळ्या विचाराने प्रेरित झालेला होता. त्याला खात्री होती की आपण यातून नक्कीच काहीतरी मार्ग काढू. एकीकडे जर्मन वरचढ होत चालले होते तर दुसरीकडे प्रकल्पावर काम करणाऱ्या तंत्रज्ञांवरील दबाव देखील वाढत होता आणि ट्युरिंगने अखेरीस एनिग्मा कोड क्रॅक करणारे मशीन तयार केले. या मशीनद्वारे काही तासांमध्ये एनिग्मा क्रॅक करता येऊ शकत होता. हे मशीन म्हणजे ट्युरींग मशीन होय!
ट्युरिंग मशीनचा वापर करून ब्रिटिश सैन्याने जर्मन सैन्यांचे एनिग्मा कोड भराभर क्रॅक केले व त्यांना युद्धभूमीवरील सर्व माहिती वेगाने मिळू लागली. हळूहळू मित्रराष्ट्र वरचढ होऊ लागले आणि जर्मनीची तिची पिछेहाट झाली. लवकरच दुसरे महायुद्ध संपले आणि त्याचे परिणाम देखील सर्व जगाला समजले.
मित्र राष्ट्रांनी दुसरे महायुद्ध जिंकण्यामागे ॲलन ट्युरिंग याने बनवलेल्या ट्युरींग मशीनचा सर्वात मोठा वाटा होता. आज आपण हे मशीन लंडनमधील 'चार्ज बॅबेज म्युझियम'मध्ये बघू शकतो. आजही संगणक अभियांत्रिकीच्या मुलांना ट्युरींग मशीन त्यांच्या अभ्यासक्रमामध्ये शिकवले जाते. यावरूनच या अद्भुत मशीनचे व त्यामागील तर्कशास्त्राचे महत्व प्रतीत होते. चार्ज बॅबेज यांना जरी संगणकाचा जनक म्हणत असले तरी ॲलन ट्युरिंग याला आधुनिक संगणकाचा जनक म्हटले जाते. ट्युरिंग हा एक गणितज्ञ असला तरी तो संगणक विश्वामध्ये संगणकतज्ञ म्हणूनच जरामर आहे.
आज अस्तित्वात असलेल्या किंबहुना वेगाने विकसित होणाऱ्या 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' अर्थात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा खराखुरा पाया ट्युरिंग मशीनद्वारे रचला होता. ट्युरिंगला एवढी खात्री होती की एखादी गोष्ट जर मनुष्य करत असेल तर ती गणिती प्रक्रियेद्वारे संगणक निश्चितच करू शकतो! हा क्रांतिकारी विचार होता. अर्थात संगणकाला बुद्धिमत्ता प्रदान करायची असल्यास याच प्रक्रियेची गरज आहे, हे ट्युरिंगला त्याच काळात समजले होते. खरंतर या काळामध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स या संकल्पनेचा उगम देखील झाला नव्हता. परंतु ट्युरींग याने संगणकाला मानवी बुद्धिमत्ता प्रदान करण्याची दिशा मात्र जगाला दाखवून दिली.
आज आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सद्वारे तयार केलेली सर्व उत्पादने ही ॲलन ट्युरिंग याच्या गणितीय तत्त्वज्ञानावरच आधारित आहेत. आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स या संकल्पनेचा उगम विसाव्या शतकातील उत्तरार्धात १९५६ मध्ये झाला. डार्थमाऊथ येथे झालेल्या एका कॉन्फरन्समध्ये जॉन मॅकार्थी यांनी आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स संकल्पनेला जन्म दिला. परंतु ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी लागणारे उच्च दर्जाचे संगणक त्या काळामध्ये उपलब्ध नव्हते. म्हणूनच कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा विकास अतिशय कमी वेगाने सुरू झाला. आज मात्र त्याने भयंकर वेग धारण केल्याचे दिसते.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या विकासात अप्रत्यक्ष हातभार लावणारे आणखी दोन विद्वान म्हणजे वॉरेन मॅक्लक आणि वॉल्टर पिट्स होय. जगभरात अस्तित्वात असणाऱ्या सर्व सजीवांपैकी मानव हा सर्वात बुद्धिमान सजीव आहे. म्हणूनच तो या जगावर राज्य करतो. याचाच अर्थ मानवाचा मेंदू देखील तितकाच ताकदवान असला पाहिजे. म्हणून त्याचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास करून त्यामध्ये न्यूरॉन नावाचा छोटा घटक असतो. हे मॅक्लक आणि पिट्स यांनी पहिल्यांदा १९४३ मध्ये शोधून काढले. याच संकल्पनेचा अर्थात न्यूरॉनचा वापर करून पहिला संगणकीय न्यूरॉन ज्याला पर्सेप्ट्रोन म्हटले जाते. त्याचा शोध फ्रॅंक रोझेनब्लॅट यांनी १९५७ मध्ये लावला. एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपासून आर्टिफिशियल न्यूरॉनद्वारे कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकसित व्हायला लागली. याचा श्री गणेशा रोझेनब्लॅट यांनीच केला होता!
मशीन लर्निंग नावाचे आधुनिक तंत्रज्ञान आज आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सला वेगाने विकसित करण्यासाठी हातभार लावीत आहे. आज ही संकल्पना नाविन्यपूर्ण वाटत असली तरी तिचा शोध १९५९ मध्ये आर्थर सॅम्युअल नावाच्या संगणक तज्ञाने लावला होता. जगामध्ये ज्या काही घटना घडतात त्या सर्वांमागे काही ना काहीतरी पॅटर्न दडलेला असतो. तो शोधून त्याद्वारे संगणकाला बुद्धिमत्ता प्रदान केली जाते, यालाच मशीन लर्निंग म्हटले जाते. खरंतर ही संकल्पना देखील ॲलन ट्युरिंगच्या गणितीय तत्त्वज्ञानाशी मिळती जुळती अशीच आहे.
आज संगणकाकडे मोठ्या प्रमाणात माहितीचा साठा आहे. अति प्रचंड वेगाने काम करणारे मायक्रोप्रोसेसर तयार झालेले आहेत. शिवाय या सर्वांसाठी लागणारी प्राथमिक संगणकीय मेमरी देखील वेगाने कार्य करू लागलेली आहे. म्हणूनच आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स या तंत्रज्ञानाला वेग प्राप्त झाला आहे. आज अनेक जण या क्षेत्रात विकसित करत असले तरी त्याचा पाया रोझेनब्लॅट, ट्युरिंग, मॅकार्थी आणि सॅम्युअल्स सारख्या तज्ञांनी कित्येक वर्षांपूर्वी भरला होता, हे जास्त महत्त्वाचे. 

 Ⓒ Ⓐ तुषार भ. कुटे

पहिला ई-मेल

ई-मेल अर्थात इलेक्ट्रॉनिक मेल होय. इलेक्ट्रॉनिक माध्यमातून पाठविलेल्या पत्रास ई-मेल म्हटले जाते. इंटरनेट युगात ई-मेलचा वापर खूप मोठ्या प्रमाणात होताना दिसत आहे. सन १९७१ च्या ऑक्टोबर महिन्यात रेमंड सॅम्युअल टॉम्लींसन याने जगातील पहिला ई-मेल पाठविला होता. रे टॉम्लींसन त्यावेळी उणापुरा तीस वर्षांचा युवक होता. हा प्रोग्रॅमर त्यावेळी SNDMSG या संगणकीय प्रकल्पावर काम करीत होता. आज यालाच आपण ई-मेल म्हणतो. टेनेक्स या संगणक प्रणालीवर कार्य करताना टॉम्लींसनने SNDMSG ची निर्मिती केली होती. यासोबतच Read Mail या प्रोग्रामचीही निर्मिती झाली होती. SNDMSG हे ई-मेल पाठविण्यासाठी तर Read Mail हे तो ई-मेल वाचण्यासाठी वापरले जात होते. आज असणारी ई-मेल ही संकल्पना टॉम्लींसनच्या 'ई-मेल 'पेक्षा बहुतांशी वेगळी असल्याचे दिसून येते. खरं तर ई-मेलसाठी टॉम्लिन्सनने केवळ अशा सॉफ्टवेअरची निर्मिती केली होती, ज्याद्वारे दोन संगणक केवळ एकमेकांना संदेश पाठवू शकतात व तो वाचू शकतात. असंही म्हटलं जातं की, पहिला ई-मेल हा १९६५ च्या दरम्यान पाठविण्यात आला होता. फनौड़ो कोबेटो व त्याच्या सहकान्यानी CTSS संगणकाच्या दोन केंद्रातून संदेशांचा देवाणघेवाण करीता ई-मेल प्रोग्रामची निर्मिती केली होती. पण ही पद्धती केवळ विशिष्ट प्रकारच्या संगणकावरच कार्य करायची. त्यामुळे त्यास अधिकृतपणे ई-मेलची मान्यता प्राप्त झाली नाही. नंतरच्या काळात 'अर्पा'चे संचालक स्टीव्ह ल्युकासिक यांच्या सूचनेनुसार की रॉबर्ट्स यांनी RD या नव्या ई-मेल पद्धतीची निर्मिती केली होती.

रे टॉम्लींसन

रे टॉम्लॉसनला ई-मेलचा जनक असे म्हटले जाते. सन १९४९ मध्ये जन्मलेल्या टॉम्लींसनचे पूर्ण नाव रेमण्ड सॅम्युअर टॉम्लींसन असे आहे. रेनसालायर पॉलिटेक्निक संस्थेतून पदवी मिळवल्यावर त्यांनी बीबीएन अर्थात बोल्ट, बेरानेंट व न्यूमन कंपनीत पूर्ण वेळ नोकरी पत्करली. याच ठिकाणी टॉम्लींसन पूर्ण वेळ सेवेत होते. महाविद्यालयीन काळात रेनसालायरमध्ये असताना आयबीएम कंपनीच्या बऱ्याच उपक्रमांत त्यांनी सहभाग घेतला होता. इ.स. १९६३ मध्ये रेनसालायरमधून विद्युत अभियांत्रिकीची बॅचलर ऑफ सायन्स ही पदवी त्यांनी मिळवली. बीबीएनमध्ये येण्यापूर्वी त्यांनी १९६५ मध्ये एमआयटीत एम. एम. बी मास्टर पदवीही मिळवली होती. बीबीएनमध्ये त्यांनी टेनेक्स संगणक प्रणाली, आर्पानेट, नेटवर्क कंट्रोल प्रोटोकॉल तसेच टेलनेट अशा विविध तंत्रज्ञानांवर कार्य केले. अपनिटद्वारे संगणकातील माहितीची फाईल एका संगणकातून दुसरीकडे पाठविण्यासाठी त्यांनी CPYNET या प्रोग्रामची निर्मिती केली होती. याच प्रोग्रामचा बापर त्यांनी SNDMSG या पहिल्या ई-मेलची निर्मिती करण्यासाठी केला. त्यांच्या पहिल्या संदेशात @ या चिन्हाचा वापर केला गेला होता. तोपर्यंत संगणकाच्या की बोर्डवर हे चिन्ह नामांकित झाले नव्हते. आज याच चिन्हाने ई-मेल पत्त्याची ओळख दिसून येते. टॉम्लींसन यांनी ई-मेलद्वारे पाठविलेला पहिला संदेश त्यांनाही माहीत नाही. जेव्हा केव्हा त्यांना याविषयी विचारले जाते. ते सांगतात की कदाचित तो संदेश QWERTYUIOP असावा!' हीच अक्षरे की बोर्डच्या पहिल्या ओळीतील अक्षरे आहेत! त्यामुळे याच अक्षरसमूहास पहिला ई-मेल संदेश म्हटले जाते. टॉम्लींसन यांना त्यांच्या कार्याबद्दल जॉर्ज स्टीबिझ कॉम्प्युटर पायोनियर ऍवॉर्ड, वेबी ऍवॉर्ड व आयईईई इंटरनेट पुरस्कार मिळाला आहे.

 

इमोजी: डिजिटल युगातील सर्वमान्य भाषा

सकाळी मोबाईल हातात घेतला आणि व्हाट्सअपचे मेसेज बघितले की बहुतांश सर्वच मेसेज इमोजीने भरलेले असतात. फेसबुकचही काहीच असंच आहे. ट्विटरही याला अपवाद नाही. शिवाय आज काल लिंक्डइनवर देखील इमोजीचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढत चाललेला आहे. इंग्रजीमध्ये असं म्हटलं जातं, "पिक्चर सेज मोर दॅन वर्डस" अर्थात शब्दांपेक्षा चित्रे अधिक काही सांगून जातात. याच कारणामुळे शब्दांपेक्षा चित्र रूपात असलेल्या इमोजींचा वापर वाढत चाललेला आहे. किंबहुना स्मार्टफोन वापरणारा प्रत्येक जण त्यांचा अगदी सहजपणे वापर करत असतो. शिवाय शब्दांमध्ये लिहिण्यापेक्षा चित्रांमध्ये लिहिणे आज-काल सोपे होऊ लागले आहे. जवळपास सर्वच प्रकारच्या इमोजी आज मोबाईलमध्ये व सोशल मीडियावर उपलब्ध झालेल्या आहेत. म्हणूनच कमीत कमी शब्दांमध्ये व्यक्त होण्यासाठीचे एक उत्तम व प्रभावी माध्यम तयार झालेले आहे. नव्या पिढीची बहुतांश चॅटिंग ही याच स्वरूपामध्ये दिसून येते. ही भाषा चित्रांची असल्यामुळे ती सर्वमान्य आहे. यामध्ये चित्ररूपी भावनांमधून व्यक्त होता येते. ही भाषा अतिशय सोपी आहे. त्यामुळे इंटरनेटचा व सोशल मिडीयाचा वापर करणारा प्रत्येक जण या भाषेमध्ये व्यक्त होत असतो. अशी ही इमोजीची भाषा नक्की सुरू केव्हा झाली, ते बघूयात.
तुम्हाला आश्चर्य वाटेल पण इमोजीचा जन्म मागच्या शतकातला आहे. १९९९ मध्ये शिगेताका कुरिता नावाच्या जपानी विकसकाने इमोजी सर्वप्रथम तयार केले. दूरसंचार क्षेत्रातील आघाडीची जपानी कंपनी "डोकोमो" मध्ये कार्यरत असताना इमोजी त्याने तयार केली होती. दूरसंचार कंपन्यांमधील चढाओढ या काळामध्ये सुरू झाली होती. त्यातूनच इमोजीचा जन्म झालेला आहे. १२ x १२ पिक्सेलच्या १७६ इमोजी कुरिता याने तयार केल्या होत्या. आज त्या सर्व इमोजी 'न्यूयॉर्क म्युझियम ऑफ मॉडर्न आर्ट' मध्ये पाहता येतात. वातावरण, रहदारी, तंत्रज्ञान तसेच चंद्राच्या विविध कला अशा निरनिराळ्या थीमचा वापर करून तत्कालीन ईमोजी बनवल्या गेल्या होत्या. आज त्या अतिशय लोकप्रिय झालेल्या आहेत. सन २०१५ मध्ये 😂 या इमोजीला अर्थात LOL ला 'वर्ड ऑफ दी ईयर' म्हणून ऑक्सफर्ड शब्दकोशाने घोषित केले होते! म्हणजेच केवळ पंधरा वर्षांमध्ये इमोजीच्या भाषेतील शब्दांनी सर्वोच्च पातळी गाठली, असे म्हणता येईल. जागतिक महासत्ता असणाऱ्या अमेरिकेतील सत्ताकेंद्र अर्थात व्हाईट हाऊसने प्रकाशित केलेल्या आर्थिक अहवालामध्ये देखील इमोजींचा वापर पाहण्यात येतो!
सुरवातीच्या काळामध्ये याला 'इमोटिकॉन्स' म्हटले जायचे. त्यासाठी कीबोर्ड मधील अक्षरांचा विशिष्ट समूह उपयोगात आणायला जायचा. जसे हसण्याच्या स्माईलीसाठी :-) हे चिन्ह आणि नाराजीच्या स्माईलीसाठी :-( असे चिन्ह वापरले जात होते. "डोकोमो"मध्ये बनविण्यात आलेल्या या ईमोजी लवकरच लोकप्रिय होऊ लागल्याने स्पर्धक कंपन्यांनी देखील त्यांचा वापर सुरू केला. सन २००० नंतर जपानच्या बाहेर अनेक देशांमध्ये त्यांचा वापर व्हायला लागला. त्या काळामध्ये केवळ विशिष्ट मोबाईलसाठी ईमोजी उपलब्ध होत्या. परंतु सन २००७ मध्ये गुगलच्या पुढाकाराने इमोजीसाठी संगणकामध्ये युनिकोड देण्यात आला. युनिकोड प्रदान करणाऱ्या युनिकोड कन्सॉर्टियम या संस्थेने अनेक इमोजींना संगणकामध्ये वापर करण्यास मान्यता दिली. युनिकोड ही संगणकातील एक अधिकृत व सर्वमान्य कोडींग पद्धती आहे, ज्यामध्ये प्रत्येक अक्षराला एक जागतिक क्रमांक दिला जातो. त्यामुळे जगातील प्रत्येक संगणकांमध्ये ही अक्षरे वापरता येतात. शिवाय मोबाईलमध्येही त्यांचा वापर करता येतो. म्हणूनच इमोजींना देखील युनिकोड क्रमांक दिल्याने त्यांचा वापर सार्वत्रिक झाला. सन २००९ मध्ये ॲपल मधील या यासुओ किडा आणि पीटर एडबर्ग यांनी ६२५ नवीन इमोजींचा युनिकोडमध्ये अंतर्भाव केला. सन २०१० मध्ये या इमोजी सार्वत्रिक करण्यात आल्या. २०११ मध्ये ॲपल कंपनीच्या स्मार्टफोनवरील कीबोर्डमध्ये पहिल्यांदाच इमोजी दिसून आल्या. त्यानंतर दोन वर्षांनी अँड्रॉइड मोबाईलमधील कीबोर्डवर इमोजी दिसू लागल्या होत्या. आज युनिकोड कन्सॉर्टियमने हजारो इमोजी संगणकामध्ये वापरण्यास मान्यता दिलेली आहे. जवळपास जगातील सर्वच प्रकारच्या इमोजी संगणकात वापरता येतात. दरवर्षी शेकडो नव्या इमोजी युनिकोडमध्ये येत आहेत. सन २०१५ मध्ये युनिकोडने इमोजींचे स्किन टोन बदलण्याची देखील मान्यता दिली. ज्याद्वारे मानवी शरीराचे अंग असलेल्या ईमोजी आपल्याला त्वचेच्या विविध रंगांमध्ये वापरता येतात. इमोजी तयार करताना किंवा त्यांना मान्यता देताना युनिकोडला सर्वच गोष्टींची काळजी घ्यावी लागते. जगातील प्रत्येक वंश, धर्म, पंथ, भाषा, देश यांचा अपमान तर होत नाही ना? याची देखील त्यांना काळजी घ्यावी लागते.
मागच्या काही वर्षांमध्ये स्मार्टफोनचा वापर वेगाने वाढत चालल्याने आज स्मार्टफोनद्वारे होणारी माहितीची देवाण-घेवाण ईमोजीच्या भाषेमध्ये बदलताना दिसत आहे. जसे 'आय लव यू' साठी 🤎 हे चिन्ह वापरले जाते आणि लोटस ऑफ लाफ्टर अर्थात LOL साठी 😂 या चिन्हाचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो. इमोजींची लोकप्रियता पाहून ॲपल कंपनीने ऍनिमोजी अर्थात ऍनिमेटेड इमोजी नावाची नवीन संकल्पना तयार केली. तीदेखील बऱ्यापैकी लोकप्रिय झालेली आहे. आज युनिकोडने मान्यता दिलेल्या ३,५२१ ईमोजी अस्तित्वात आहेत. एखाद्या भाषेमध्ये देखील इतकी अक्षरे कदाचित अस्तित्वात नसावी. अर्थात डिजिटल वापरकर्त्यांची सर्वमान्य भाषा असल्यामुळे एवढ्या मोठ्या शब्दभांडाराचा अंतर्भाव तिच्यात असणे गरजेचेच होते. इमोजीची सध्याची प्रगती पाहता प्रिंट माध्यमांमध्ये देखील त्यांचा अशाच पद्धतीने वापर वाढला तर आश्चर्य वाटायला नको!

द इमिटेशन गेम : एका ध्येयवेड्या गणितज्ज्ञाची कथा

संगणकाचा जनक कोण? याचं उत्तर अर्थात चार्ल्स बाबेज हे नाव जवळपास सर्वांनाच माहीत असतं. परंतु, आधुनिक संगणकाचा जनक कोण? याचे उत्तर मात्र खूप कमी लोकांना माहीत आहे. अगदी संगणक अभियंते व तंत्रज्ञ यांनाही हे नाव कदाचित माहीत नसावं.
आधुनिक संगणकाचा जनक आहे ॲलन ट्युरिंग!
सन १९५० नंतर संगणकाची पिढी हळुहळु डिजिटल व्हायला लागली होती. डिजिटल कम्प्युटरच युग सुरुवातीच्या काळामध्ये होतं. या काळानंतर संगणक क्षेत्रात सर्वात महत्त्वाचं योगदान देणारे तीन शास्त्रज्ञ म्हणजे ॲलन ट्युरिंग, जॉन व्हॉन न्यूमन आणि डेनिस रिची होय. या तिघांशिवाय आधुनिक संगणक बनू शकला नसता, असं मला वाटतं. त्यापैकी ट्युरिंग हा सर्वाधिक विशेष असा गणितज्ञ होता. सन १९४० च्या सुमारास दुसरे महायुद्ध जर्मनीने जगावर लादलं होतं. तंत्रज्ञान विकासाच्या दृष्टीने हे महायुद्ध खूप महत्त्वाचं मानलं गेलं पाहिजे. कारण याच महायुद्धामुळे तंत्रज्ञानाचा विशेष करून डिजिटल इलेक्ट्रॉनिक तंत्रज्ञानाचा वापर व विकास अतिशय वेगाने होऊ लागला. यात काळामध्ये ॲलन ट्युरिंग हा इंग्लंडमध्ये गणितज्ञ म्हणून नावारूपास येत होता. त्याची कहाणी सन २०१४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या 'इमिटेशन गेम' या चित्रपटात चित्रित करण्यात आलेली आहे. चित्रपट पाहिल्यानंतर ट्युरिंगचे तंत्रज्ञानाला व विशेषतः संगणक तंत्रज्ञानाला असलेले योगदान किती महत्वपूर्ण आहे, याची प्रचीती येते. शिवाय त्यांनी केलेली धडपड व समर्पण हेही आपल्या समोर प्रकर्षाने येतं. अँड्रयू ह्युजेस यांनी १९८३ मध्ये लिहिलेल्या 'ऍलन ट्युरिंग: द एनिग्मा' या पुस्तकावर हा चित्रपट आधारलेला आहे.

१९३० च्या दशकातला ॲलन ट्युरिंग हा नावाजलेला गणितज्ञ होता. त्यामुळे केंब्रिज विद्यापीठात एका महत्त्वाच्या प्रकल्पावर काम करण्यासाठी वयाच्या केवळ सत्ताविसाव्या वर्षी त्याला संधी मिळाली. आपल्याला माहीतच आहे की, याच कालावधीमध्ये हिटलरच्या जर्मनीने जगावर दुसरे महायुद्ध लादलं होतं. जर्मनी सर्वच क्षेत्रात आघाडीवर होती. युरोपमध्ये जवळपास सर्वच देश पादाक्रांत करण्याची हिटलरची मनीषा होती. या युद्धात भयंकर नरसंहारही झाला होता. जर्मन सैन्य आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या बळावर आघाडी घेत होतं. त्यांचे एन्कोडेड संदेश हे पाठवले जायचे. यातली बरेचशे संदेश इंग्लंड व अन्य मित्र राष्ट्रांना मिळत होते. परंतु त्याचे अर्थ त्यांना उमगत नसत. एक गणिती प्रक्रिया सोडवण्यासाठी सत्तावीस वर्षे लागतील इतकी ती किचकट होती. त्यामुळे जर्मनांनी पूर्ण युरोप समोर मोठे आव्हान निर्माण केले होते. जर्मन संदेश मिळवण्यासाठी इंग्लंडकडे एनिग्मा नावाचे मशीन होते. परंतु त्यातून संदेशांची डिकोडिंग होत नव्हती. ती साध्य करण्यासाठी इंग्लंडमध्ये शास्त्रज्ञ व गणित तज्ञांचा एक चमू कार्यरत होता. त्यात ॲलन ट्युरिंगला बोलावणे आले. तसं पाहिलं तर ट्युरिंग हा जरा विक्षिप्त होता. आल्या आल्या त्याने थेट पंतप्रधान चर्चिल यांनाच पत्र पाठवून संशोधनाची सर्व सूत्रे आपल्या हातात घेतली व त्यांच्या टीम मधून दोघांना वगळून टाकले. त्याचे ध्येय निराळे होते. तो कोणत्याही प्रकारचे जर्मन संदेश तात्काळ डिकोडिंग करू शकेल, अशा यंत्राच्या शोधात होता. त्यासाठी तंत्रज्ञ गोळा करण्याकरिता बरीच मेहनत घेतली व आपल्या गणिती मेंदूचा वापर करून एक अतिशय किचकट यंत्र तयार केले. त्याला तो "ख्रिस्तोफर" म्हणत असे. क्रिस्तोफर हे त्याच्या बालपणीच्या दिवंगत मित्राचे नाव होते. या मशीनची डेव्हलपमेंट करण्यासाठी त्याने दिवस-रात्र मेहनत केली. जवळपास दोन वर्ष या प्रकल्पावर काम चालू होते. एकीकडे महायुद्ध जर्मनी जिंकणार अशी परिस्थिती बनत चालली होती. परंतु जर्मन संदेशांचे डिकोडिंग मात्र काही होत नव्हते. त्यामुळे इंग्लंड सरकारने विद्यापीठातल्या शास्त्रज्ञांच्या चमूला अखेरचा एक महिना दिला. तो एक महिना ऍलन ट्युरिंग व त्याच्या साथीदारांनी सार्थकी लावला. एक महादिव्य असे मशीन त्यांनी तयार केले. आता जर्मन संदेश त्यांना सहजपणे डिकोडिंग करता येऊ लागले. यामागची त्यांची मेहनत, कष्ट व समर्पण हे वाखाणण्याजोगे होते. डिजिटल कम्प्युटरला तयार करणारे हेच ते इंजिन होय ज्याला 'ट्युरिंग मशीन' असे म्हटले जाते. आधुनिक डिजिटल संगणकाचा पाया या नव्या तंत्रज्ञानाने भरला गेला होता. या मशीनचा वापर इंग्लंडने जर्मन संदेश डिकोर्डिंग साठी तर केला. परंतु त्यांनी सर्वच संदेश वाचून त्यावर कृती केली नाही. त्यामुळे जर्मनांना इंग्लिश लोक आपला संदेश वाचत आहेत, हे समजूनच आले नाही. या मशीनमुळे दुसरे महायुद्ध दोन वर्ष आधीच संपले. आणि त्यामुळे १.४ कोटी लोकांचा जीव वाचला. इतिहासामध्ये ट्युरिंगचे इतके भरीव योगदान आहे. त्या काळामध्ये इंग्लंडला कदाचित ते समजले नसावे. कारण समलैंगिकतेच्या गुन्ह्याखाली त्याला शिक्षा झाली होती. त्याला दोन वर्षे जेल किंवा हर्मोनिक थेरपी यापैकी एक निवडायचे होते. संशोधनावर कार्य चालू राहावे म्हणून त्याने थेरपीची निवड केली व टुरिंग नावाने आणखी काही शोध जगासमोर आणले. त्याचा शेवट मात्र आत्महत्येने झाला. वयाच्या ४१ व्या वर्षी ट्युरिंगने सायनाईड घेऊन आत्महत्या केली. १९५४ अंतर २०१३ पर्यंत समलैंगिकतेचा कायदा इंग्लंडमध्ये लागू होता. परंतु २०१३ मध्ये इंग्लंडच्या राणीने अधिकृतरित्या ट्युरिंगची माफी मागितली होती. अर्थात त्यामुळे त्याचे योगदान इंग्लंडला मान्य करता आले.
ट्युरिंगने तयार केलेल्या ट्युरिंग मशीनच्या या बळावरच आजचा आधुनिक संगणक उभा आहे. ॲलन ट्युरिंग जर नसता तर कदाचित डिजिटल संगणक अजूनही मागच्याच पिढीमध्ये असला असता. त्याच्या या योगदानाला स्मरून एसीएम अर्थात असोसिएशन ऑफ कॉम्प्युटिंग मशिनरीने  संगणक शास्त्राचे नोबेल म्हणून ट्युरिंग अवार्ड देण्याची सुरुवात केली. आतापर्यंत अनेक महान संगणक तज्ञांना हा पुरस्कार प्राप्त झालेला आहे.
"इमिटेशन गेम" या चित्रपटातून ट्युरिंगचे चरित्र जगासमोर आले. एकंदरीतच संगणकावर प्रेम करणाऱ्या सर्वांसाठी हा चित्रपट निश्चित बघण्यासारखा आहे. काही धडपड्या व ध्येयवेड्या लोकांमुळेच आजचं तंत्रज्ञान उभं आहे. त्यातलाच एक ॲलन ट्युरिंग...

संगणक क्षेत्रातील महिला संशोधक

अभियांत्रिकीच्या संगणक व माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रांमध्ये गेल्या काही वर्षांपासून महिलांचा मोठ्या प्रमाणात सहभाग वाढला आहे. करियरसाठी या क्षेत्रांना महिला मोठ्या प्रमाणात प्राधान्य देताना दिसत आहेत. संगणक इतिहासात डोकावले तर संगणक शास्त्र विषयांत संशोधन करताना अत्यल्प महिलांचे योगदान दिसून येते. असे असले तरी ज्या महिलांनी संगणकशास्त्रात योगदान दिले आहे, ते अत्यंत महत्वाचे ठरते. संगणक हार्डवेयर मध्ये तर महिलांचे योगदान शून्य टक्क्यांच्या जवळपास असले तरी सॉफ्टवेयर क्षेत्रामध्ये दोन महत्वाच्या संकल्पनांची मुहूर्तमेढ ही महिला संशोधकांनी रोवल्याचे दिसून येते...

या दोघी आहेत, ऑगस्टा अडा व ग्रेस हॉपर. जगातील पहिला कॉम्प्युटर प्रोग्राम हा ’ऑगस्टा अडा लेडी लव्हलेस’ यांनी लिहिला होता! संगणकाचे जनक म्हणून चार्लस बाबेज यांना ओळखले जाते. त्यांनी बनविलेला संगणक या यांत्रिकी संगणक या प्रकारातला होता. असे असले तरी हा संगणक चालविण्याकरिता कॉम्प्युटर प्रोग्रामची गरज पडली. त्यांनी बनविलेल्या ’ऍनालिटिकल इंजिन’ या संगणकासाठी प्रोग्राम लिहिण्याचे कार्य ऑगस्टा अडा यांनी पार पाडले. ’स्टोअर्ड प्रोग्राम’ प्रकारतला हा संगणक गणला जातो. त्यात सूचना आधीपासूनच लिहिल्या जात असत. त्यानुसारच संगणक कार्य करे. याच सूचनांचा संच संगणकीय भाषेत अडा यांनी लिहिला. ऑगस्टा अडा यांच्याबद्दल अधिक सांगायचे तर त्या प्रसिद्ध इंग्लिश कवि लॉर्ड बायरॉन यांच्या कन्या होत. १८१५ मध्ये जन्मलेल्या अडा यांना केवळ ३६ वर्षांचे आयुष्य लाभले. खरं तर लॉर्ड बायरॉनला मुलगा हवा होता, परंतु त्यांना कन्यारत्न प्राप्त झाल्याने बायरॉनने तिच्याकडे फारसे लक्ष दिले नाही. अर्थात अडाचे पालनपोषण हे त्यांच्या आईनेच केले. लहानपणापासूनच विविध आजारांनी ग्रासल्याने अडा आपल्य शालेय अभ्यासात फारश्या चमक दाखवू शकल्या नाहीत. १८२५ मध्ये त्यांचा विवाह विल्यम किंग यांच्यासोबत झाला. अभ्यासात गति प्राप्त करण्यासाठी ऑगस्टा अडा यांना आईची मात्र मोठी मदत झाली. आईमुळेच त्या विविध व्याधींवर मात करू शकल्या. वयाच्या १७ व्या वर्षापासून त्यांनी गणितात विशेष रूची वाटू लागली. त्यानंतर पूर्ण वेळ त्या गणितातच रमल्या. चार्लस बाबेज यांच्याशी त्यांची ओळख झाल्यावर अडाच्या गणिती कौशल्यावर तो भलताच खूष झाला होता. त्यांच्या या कौशल्याचा वापर बाबेज यांनी प्रभावेपणे करून घेतला. ’ऍनालिटिकल इंजिन’ या संगणकासाठी प्रोग्राम लिहिण्याचे काम अडा यांनी नंतर पार पाडले. पण, त्याचे श्रेय त्यांना मिळण्याकरिता १९५३ हे वर्ष उजाडावे लागले! अमेरिकेच्या संरक्षण विभागाने तयार केलेल्या एका संगणकीय भाषेला ऑगस्टा अडा यांच्या सन्मानार्थ ’अडा’ असे नाव दिले गेले होते.

संगणकाला समजत असलेली बायनरी भाषा ही सर्वसाधारण मनुष्यास समजणे फारच अवघड आहे. अर्थात संगणकाला बायनरी भाषेत सूचना देणे, हे अत्यंत अवघड काम असते. यावर उपाय म्हणून ’हाय लेव्हल प्रोग्रामिंग लॅंग्वेजची निर्मिती करण्यात आली. त्यात संगणकीय सूचना या मनुष्यास समजतील अशा भाषेत लिहिल्या जात. मग या सूचनांचा समूह अर्थात ’हाय लेव्हल प्रोग्रामिंग लॅंग्वेजचा प्रोग्राम’ संगणकला समजण्यासाठी तो बायनरी मध्ये रूपांतरीत केला जातो. व त्याकरीता लागणाऱ्या संगणकीय सॉफ्टवेयरला ’कम्पायलर’ असे म्हणतात. आज सर्वच संगणकीय भाषांचा स्वतंत्र कम्पायलर आहे. अशा प्रकारचा कम्पायलर बनविण्याचे काम सर्वप्रथम ग्रेस हॉपर या महिलेने केले होते. डॉ. श्रीमती ग्रेस हॉपर यांनी १९५२ मध्ये ’युनिव्हॅक’ संगणकासाठी, ’ए झिरो’ या संगणकीय भाषेकरिता हा कम्पायलर तयार केला. हा आजच्यासारखा परिपूर्ण कम्पायलर नसला तरी संगणकाचा पहिला कम्पायलर म्हणून त्याला मान्यता मिळाली. ’हॉर्वर्ड मार्क – १’ या संगणकावर पहिला कॉम्प्युटर प्रोग्राम त्यांनीच लिहिला होता. अमेरिकन नौदलात श्रीमती ग्रेस हॉपर काम करत होत्या. १९४९ मध्ये ’एकर्ट मॉकली कॉम्प्युटर कॉर्पोरेशन’मध्ये त्या कार्यरत झाल्या. ’ए झिरो’ या संगणकीय भाषेचे पुढच्या काळात अरिथमॅटिक, फ्लोमॅटिक व मॅथमेटिक अशा विविध सुधारित आवृत्या निघाल्या. नंतरच्या काळात प्रसिद्ध झालेली ’कोबोल’ ही संगणकीय भाषा हॉपर यांच्या फ्लोमॅटिकपासूनच तयार करण्यात आलेली आहे. १९७१ पासून ग्रेस हॉपर यांच्या नावाने दरवर्षी युवा संगणक अभियंत्याला पुरस्कार दिला जातो.

संगणक क्षेत्रात कार्य करणाऱ्या महिलांसाठी ऑगस्टा अडा व ग्रेस हॉपर ’माईलस्टोन’ बनून राहिलेल्या आहेत. त्यांचे कार्य महिला संगणक अभियंत्यांना प्रेरणादायी असेच आहे. आजच्या महिलादिनी त्यांना विनम्र अभिवादन...!!!