महाराष्ट्राच्या आणि दख्खनच्या पठारावर सुमारे चारशे वर्षे निरंकुश सत्ता गाजवणारे सातवाहन साम्राज्य हे केवळ पश्चिम महाराष्ट्र किंवा एका विशिष्ट भौगोलिक प्रदेशापुरते मर्यादित नव्हते. या साम्राज्याच्या सीमांचा विस्तार आणि तत्कालीन राजकीय अवाढव्यता समजून घ्यायची असेल, तर आपल्याला कोरीव लेख आणि शिलालेखांचा अत्यंत बारकाईने अभ्यास करावा लागतो. यातील सर्वात महत्त्वाचा आणि सातवाहनांच्या राजकीय वर्चस्वाचा स्पष्ट पुरावा देणारा दस्तऐवज म्हणजे नाशिक येथील पांडवलेणी या ठिकाणी असलेला गौतमी बलश्री हिचा कोरीव शिलालेख होय. या 'नाशिक प्रशस्ती'मध्ये तिचा पुत्र, महान सातवाहन सम्राट गौतमीपुत्र सातकर्णी याच्या अफाट साम्राज्याचे वर्णन करताना, त्याच्या राज्याच्या सीमा निश्चित करणाऱ्या अनेक पर्वत रांगांचा उल्लेख अत्यंत अभिमानाने करण्यात आला आहे. या प्रशस्तीमध्ये विंध्य, सह्याद्री, पारियात्र, मलय आणि 'महेंद्र' यांसारख्या प्रमुख पर्वतांचा स्वामी (पती) म्हणून गौतमीपुत्राचा गौरव करण्यात आला आहे. यातील 'महेंद्र' पर्वत आणि त्याचा आजूबाजूचा परिसर म्हणजेच 'महेंद्र परिसर' हा सातवाहन साम्राज्याच्या पूर्वेकडील विस्ताराचा आणि त्यांच्या अथांग राजकीय महत्त्वाकांक्षेचा एक अत्यंत ज्वलंत आणि ऐतिहासिक पुरावा मानला जातो. आजच्या काळात महेंद्र परिसर म्हणजे नेमका कोणता भाग आणि सातवाहनांच्या इतिहासात त्याचे काय भौगोलिक व आर्थिक महत्त्व होते, हे समजून घेणे अत्यंत रंजक आणि उद्बोधक आहे.
प्राचीन साहित्यामध्ये, पुराणांमध्ये आणि भौगोलिक वर्णनांमध्ये 'महेंद्र' पर्वताचा उल्लेख प्रामुख्याने भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवर असलेल्या 'पूर्व घाटाच्या' रांगांसाठी केला जातो. आजच्या भौगोलिक रचनेनुसार, ओडिशा राज्याच्या दक्षिणेकडील गंजाम जिल्ह्यापासून ते थेट आंध्र प्रदेशातील गोदावरी नदीच्या खोऱ्यापर्यंत आणि श्रीकाकुलमपर्यंत पसरलेला हा विस्तीर्ण, डोंगराळ आणि अत्यंत निसर्गरम्य प्रदेश म्हणजेच प्राचीन काळातील महेंद्र पर्वत होय. या पर्वतरांगा पूर्व किनाऱ्याला समांतर धावतात. गौतमीपुत्र सातकर्णीने जेव्हा आपल्या विजयाची घोडदौड सुरू केली, तेव्हा त्याने केवळ पश्चिम महाराष्ट्र किंवा विदर्भ जिंकून समाधान मानले नाही, तर त्याने आपला मोर्चा थेट पूर्वेकडे वळवला. नाशिक प्रशस्तीमध्ये त्याला 'त्रिसमुद्रतोयपीतवाहन' म्हणजेच ज्याच्या घोड्यांनी (किंवा वाहनांनी) तिन्ही समुद्रांचे पाणी प्यायले आहे, असे अत्यंत सार्थपणे म्हटले आहे. बंगालचा उपसागर, अरबी समुद्र आणि हिंदी महासागर या तिन्ही महासागरांना स्पर्श करणारे त्याचे हे अवाढव्य साम्राज्य होते. यातील बंगालच्या उपसागरावरील म्हणजेच भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवरील त्याचे निर्विवाद वर्चस्व हे याच महेंद्र परिसरावर मिळवलेल्या ऐतिहासिक विजयामुळे सिद्ध होते. हा दुर्गम प्रदेश जिंकणे म्हणजे केवळ जमीन जिंकणे नव्हते, तर ते एका अत्यंत मोक्याच्या आणि आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध अशा व्यापारी मार्गावर आपले नियंत्रण प्रस्थापित करणे होते.
सातवाहनकालीन प्रगत अर्थव्यवस्थेमध्ये महेंद्र परिसराचे महत्त्व अनन्यसाधारण होते. सातवाहनांची मुख्य राजकीय सत्ता जरी पश्चिम महाराष्ट्रात प्रतिष्ठान (आजचे पैठण) आणि जुन्नर यांसारख्या शहरांमध्ये केंद्रित असली, तरी त्यांचा व्यापार हा जागतिक पातळीवर आणि आंतरखंडीय स्तरावर चालत असे. या जागतिक व्यापारासाठी आणि अर्थव्यवस्थेला गती देण्यासाठी त्यांना पूर्व किनारपट्टीवरील बंदरांची अत्यंत आवश्यकता होती. महेंद्र पर्वताच्या कुशीत आणि गोदावरी-कृष्णा नद्यांच्या सुपीक त्रिभुज प्रदेशात अनेक प्राचीन आणि गजबजलेली सागरी बंदरे होती. या बंदरांमधून रोम, ग्रीस आणि विशेषतः आग्नेय आशियातील देशांशी म्हणजेच तत्कालीन 'सुवर्णभूमीशी' (आजचा इंडोनेशिया, जावा, सुमात्रा, आणि म्यानमार भाग) मोठ्या प्रमाणावर सागरी व्यापार चालत असे. महेंद्र परिसरावर राजकीय वर्चस्व प्रस्थापित केल्यामुळे सातवाहन व्यापाऱ्यांना पश्चिमेकडील सोपारा किंवा कल्याण बंदरापासून थेट पूर्वेकडील धनकटक (अमरावती), कंटकौस्सल आणि मसुलीपट्टणम यांसारख्या बंदरांपर्यंत एक सुरक्षित, राजमान्य आणि अखंड व्यापारी मार्ग उपलब्ध झाला. या व्यापारामुळेच सातवाहन राज्यातून कापूस, मसाल्याचे पदार्थ, मलमल आणि मौल्यवान खडे यांची निर्यात पूर्वेकडील देशांत मोठ्या प्रमाणावर होऊ लागली. एका अर्थाने, महेंद्र परिसर हा सातवाहन अर्थव्यवस्थेचा पूर्वेकडील सर्वात भक्कम दरवाजा होता, ज्याने महाराष्ट्रातील आणि सातवाहन साम्राज्यातील संपत्तीत प्रचंड मोठी भर घातली.
राजकीय आणि आर्थिक विस्तारासोबतच महेंद्र परिसर हा सातवाहन काळात सांस्कृतिक आणि धार्मिक देवाणघेवाणीचा एक अत्यंत मोठा केंद्रबिंदू बनला होता. महेंद्र पर्वताच्या परिसरातील आंध्र प्रदेशाचा जो विस्तीर्ण भाग सातवाहनांच्या अमलाखाली आला, तो बौद्ध धर्माच्या महायान पंथाचा आणि उत्कृष्ट वास्तुकलेचा पाळणा ठरला. अमरावती येथील जगप्रसिद्ध महास्तूप, नागार्जुनकोंडा येथील भव्य बौद्ध विहार आणि साळीगुंडमसारखी प्राचीन बौद्ध केंद्रे याच महेंद्र परिसराच्या सांस्कृतिक वैभवाची साक्ष देतात. गौतमीपुत्र सातकर्णीनंतर सत्तेवर आलेल्या वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी आणि यज्ञ श्री सातकर्णी यांसारख्या उत्तरकालीन सातवाहन राजांनी या पूर्वेकडील प्रदेशात आपली सत्ता अधिक मजबूत केली आणि धनकटक या शहराला आपली पूर्वेकडील राजधानी किंवा एक अत्यंत प्रमुख प्रशासकीय केंद्र बनवले. या प्रदेशातील स्थानिक कलाकारांनी बौद्ध वास्तुकलेला एक वेगळीच उंची मिळवून दिली, ज्याला आज आपण 'अमरावती कला शैली' म्हणून ओळखतो. पांढऱ्या संगमरवरी दगडांवर अत्यंत नाजूकपणे आणि जिवंतपणे कोरलेली ही शिल्पे म्हणजे महेंद्र परिसरातील सातवाहन सत्तेचा एक अजरामर कलात्मक वारसा आहे.
याशिवाय, तत्कालीन राजकीय परिस्थितीनुसार महेंद्र परिसरावर नियंत्रण मिळवणे हे एक मोठे लष्करी आणि धोरणात्मक यश होते. सातवाहनांचे सर्वात मोठे शत्रू हे शक क्षत्रप होते, जे प्रामुख्याने पश्चिम किनारपट्टी आणि गुजरात-माळवा भागात प्रबळ होते. गौतमीपुत्र सातकर्णीने शकांचा राजा नहपान याचा समूळ नाश करून पश्चिमेकडील भाग सुरक्षित केलाच, पण त्याच वेळी पूर्वेकडील कलिंग आणि आजूबाजूच्या स्थानिक सत्ताधीशांनाही आपल्या वर्चस्वाखाली आणून आपल्या साम्राज्याला एक अत्यंत भक्कम भौगोलिक कुंपण घातले. महेंद्र पर्वताच्या रांगा या उत्तरेकडून आणि पूर्वेकडून होणाऱ्या कोणत्याही संभाव्य आक्रमणाविरुद्ध एक नैसर्गिक संरक्षक भिंत म्हणून काम करत होत्या. या पर्वतांच्या उंच शिखरांवरून आणि घनदाट जंगलांमधून सातवाहन लष्कराला पूर्व किनाऱ्यावर अत्यंत बारकाईने लक्ष ठेवता येत असे आणि अंतर्गत बंडाळ्या मोडून काढता येत असत. म्हणूनच गौतमीपुत्र सातकर्णीने 'महेंद्र पर्वतपती' हे विशेषण नाशिकच्या कोरीव लेखात अत्यंत अभिमानाने मिरवले असावे.
थोडक्यात सांगायचे तर, सातवाहनकालीन इतिहासात महेंद्र परिसर हा केवळ एका दुर्लक्षित डोंगराचा किंवा जंगलाचा भाग नव्हता, तर तो या महान आणि वैभवशाली साम्राज्याच्या पूर्व विस्ताराचा सर्वोच्च बिंदू होता. आज आपण जेव्हा सातवाहनांच्या अफाट साम्राज्याची कल्पना करतो, तेव्हा पैठणच्या गोदावरीपासून सुरू झालेला त्यांचा हा विजयी आणि सांस्कृतिक प्रवास पूर्व घाटातील महेंद्र पर्वताच्या उंच शिखरांवर जाऊन धडकला होता, ही बाब प्रत्येक इतिहासप्रेमीच्या अंगावर रोमांच उभी करते. या परिसराने सातवाहनांना केवळ राजकीय स्थैर्य दिले नाही, तर आंतरराष्ट्रीय व्यापार आणि बौद्ध कलेच्या माध्यमातून त्यांच्या सत्तेला एका वैश्विक स्तरावर नेऊन ठेवले. नाशिकच्या शिलालेखात कोरलेले महेंद्र पर्वताचे नाव हे कायमस्वरूपी या गोष्टीची साक्ष देत राहील की, प्राचीन महाराष्ट्रातील एका पराक्रमी राजवंशाने केवळ सह्याद्रीवरच नव्हे, तर भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावरील महेंद्र पर्वतावरही आपल्या शौर्याचा, समृद्धीचा आणि सुशासनाचा झेंडा अत्यंत दिमाखात फडकवला होता. हा ऐतिहासिक वारसा आणि या परिसराचे भौगोलिक महत्त्व समजून घेणे, हे खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्राचा आणि संपूर्ण दख्खनचा प्राचीन इतिहास त्याच्या पूर्णत्वाने समजून घेण्यासारखे आहे.
संदर्भ ग्रंथांची सूची:
१. 'सातवाहनकालीन महाराष्ट्र' - डॉ. रा. श्री. मोरवंचीकर.
२. 'प्राचीन भारताचा इतिहास आणि संस्कृती' - डॉ. श. गो. कोलारकर.
३. 'Early History of the Deccan' - G. Yazdani.
४. 'History of the Deccan' (Volume I) - R. G. Bhandarkar.
५. 'Epigraphia Indica' (Volume VIII - Nasik Cave Inscriptions) - E. Senart.
६. 'प्राचीन भारतीय नाणेशास्त्र आणि कोरीव लेख' - डॉ. शोभना गोखले.
