आजच्या आधुनिक युगात आपण सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपेपर्यंत जे तंत्रज्ञान वापरतो, त्यामागे अनेक महान बुद्धिमंतांची तपश्चर्या आहे. आपण वापरत असलेला स्मार्टफोन असो, इंटरनेट असो किंवा विविध ॲप्स, या सर्वांचा शोध लावणाऱ्या शास्त्रज्ञांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी 'ट्युरिंग अवॉर्ड' दिला जातो. संगणकशास्त्र किंवा कॉम्प्युटर सायन्सच्या क्षेत्रातील हा जगातील सर्वात मोठा आणि प्रतिष्ठेचा पुरस्कार मानला जातो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, विज्ञानात ज्याप्रमाणे 'नोबेल' पारितोषिकाला महत्त्व आहे, तितकेच महत्त्व संगणक विश्वात ट्युरिंग अवॉर्डला आहे. त्यामुळेच याला 'संगणक क्षेत्रातील नोबेल' असेही संबोधले जाते.
या पुरस्काराचे नाव ॲलन ट्युरिंग या महान ब्रिटीश गणितज्ञाच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे. ॲलन ट्युरिंग यांना आधुनिक संगणक शास्त्राचे जनक मानले जाते. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात जर्मनीने तयार केलेला अत्यंत अवघड 'एनिग्मा' कोड तोडून त्यांनी दोस्त राष्ट्रांचा विजय सुकर केला होता आणि लाखो लोकांचे प्राण वाचवले होते. एवढेच नाही, तर आज आपण ज्या 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' किंवा कृत्रिम बुद्धिमत्तेची चर्चा करतो, त्याची मूळ संकल्पना अनेक दशकांपूर्वी त्यांनीच मांडली होती. त्यांच्या या अफाट बुद्धिमत्तेचा आणि योगदानाचा आदर करण्यासाठी हा पुरस्कार त्यांच्या नावाने दिला जातो.
हा प्रतिष्ठित पुरस्कार 'असोसिएशन फॉर कम्प्युटिंग मशिनरी' (ACM) या संस्थेकडून दरवर्षी प्रदान केला जातो. या पुरस्काराचे स्वरूपही तितकेच भव्य आहे. विजेत्याला सन्मानचिन्हासोबत १० लाख अमेरिकन डॉलर्स, म्हणजेच भारतीय चलनुसार सुमारे ८ कोटी रुपयांची रक्कम दिली जाते. या बक्षीसासाठी गुगलसारख्या बड्या कंपनीकडून आर्थिक साहाय्य केले जाते. हा पुरस्कार मिळवणे ही कोणत्याही संगणक शास्त्रज्ञासाठी त्याच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी उपलब्धी असते. हा पुरस्कार अशाच व्यक्तीला दिला जातो, ज्याने संगणक तंत्रज्ञान क्षेत्रात केलेले संशोधन हे केवळ तात्पुरते नसून त्याचा प्रभाव दीर्घकाळ टिकणारा आहे.
या पुरस्काराने आजवर अनेक दिग्गजांना सन्मानित करण्यात आले आहे, ज्यांच्या कामामुळे तुमचे आणि आमचे आयुष्य सुखकर झाले आहे. उदाहरणार्थ, 'सर टिम बर्नर्स-ली' यांना या पुरस्काराने गौरवण्यात आले आहे, ज्यांनी 'वर्ल्ड वाइड वेब'चा (WWW) शोध लावला. आज आपण इंटरनेटवर जी कोणतीही माहिती पाहतो, ती त्यांच्यामुळेच शक्य झाली आहे. त्याचप्रमाणे, विंट सर्फ आणि बॉब कान यांनाही हा पुरस्कार मिळाला आहे, ज्यांना 'इंटरनेटचे जनक' म्हटले जाते. त्यांनी संगणकांना एकमेकांशी जोडण्याची पद्धत विकसित केली. तसेच, 'C' लँग्वेज आणि युनिक्स ऑपरेटिंग सिस्टम बनवणारे केन थॉम्पसन आणि डेनिस रिची यांचाही यात समावेश आहे. अलिकडच्या काळात आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स आणि 'डीप लर्निंग'मध्ये क्रांती घडवणारे योशुआ बेंगियो, जेफ्री हिंटन आणि यान लिकुन यांनाही या पुरस्काराने सन्मानित केले गेले आहे.
भारतासाठी ही अभिमानाची गोष्ट आहे की, भारतीय वंशाचे शास्त्रज्ञ राज रेड्डी यांना १९९४ मध्ये ट्युरिंग अवॉर्डने सन्मानित करण्यात आले होते. त्यांनी आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सच्या क्षेत्रात, विशेषतः संगणकाला मानवी भाषा आणि दृश्ये समजून घेण्यास मदत करणाऱ्या तंत्रज्ञानात, मोठे योगदान दिले आहे.
शेवटी, ट्युरिंग अवॉर्ड हा केवळ एक पुरस्कार नसून तो मानवी कल्पनाशक्ती आणि बुद्धिमत्तेचा उत्सव आहे. ज्या संशोधकांनी आपल्या कल्पकतेच्या जोरावर शून्यातून हे अवाढव्य डिजिटल विश्व उभे केले, त्या पडद्यामागच्या नायकांना हा पुरस्कार जगासमोर आणतो. ॲलन ट्युरिंग यांनी लावलेल्या ज्ञानाच्या रोपट्याचा आज जो विशाल वटवृक्ष झाला आहे, त्याचे प्रतीक म्हणजे हा पुरस्कार होय.
--- तुषार भ. कुटे
#AlanTuring #Turing #TuringAward #Marathi #Nobel
