'जीपीटी-६ ॲस्ट्रा' अधिकृतरीत्या लाँच, कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगात 'एजीआय' युगाची पहाट

ओपनएआयने त्यांच्या अधिकृत मंचावरून प्रगत आणि अवाढव्य अशा 'जीपीटी-६ ॲस्ट्रा' (GPT-6 Astra) या नव्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेलची ऐतिहासिक घोषणा केली असून, या घोषणेने जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रात एक अभूतपूर्व आणि अकल्पनीय क्रांती घडवून आणली आहे. आजपर्यंत आपण चॅटजीपीटीच्या विविध आवृत्त्यांचा अनुभव घेतला आहे, ज्यामध्ये प्रश्नांची उत्तरे देणे, भाषांतर करणे किंवा चित्रे तयार करणे यांसारखी कामे अत्यंत सहजपणे होत होती. परंतु, जीपीटी-६ ॲस्ट्रा हे या सर्व पारंपारिक मॉडेल्सच्या अनेक दशके पुढे जाणारे एक शक्तिशाली आणि स्वयंचलित तंत्रज्ञान आहे. कंपनीच्या अधिकृत निवेदनानुसार, हे मॉडेल खऱ्या अर्थाने मानवी बुद्धिमत्तेला आव्हान देणारे आणि मानवाप्रमाणेच गुंतागुंतीचा विचार करणारे जगातील पहिले अधिकृत 'आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स' (AGI) किंवा त्या दिशेने टाकलेले सर्वात मोठे पाऊल आहे. या तंत्रज्ञानाच्या आगमनामुळे मानवाच्या काम करण्याच्या, शिकण्याच्या आणि संशोधनाच्या पद्धती कायमच्या बदलणार आहेत, हे आता पूर्णपणे निश्चित झाले आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्रा या मॉडेलचे सर्वात मोठे आणि आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची स्वायत्तपणे म्हणजेच मानवी हस्तक्षेपाशिवाय स्वतंत्रपणे निर्णय घेऊन काम करण्याची अफाट क्षमता. आतापर्यंतच्या मॉडेल्सना प्रत्येक छोट्या गोष्टीसाठी माणसाकडून अचूक सूचना किंवा 'प्रॉम्प्ट' द्यावा लागत असे. मात्र, ॲस्ट्रा हे एक 'एजंटिक मॉडेल' म्हणून विकसित करण्यात आले आहे. याचा सोपा अर्थ असा की, तुम्ही या मॉडेलला केवळ एक मोठे आणि अंतिम उद्दिष्ट सांगायचे आहे, आणि ते पूर्ण करण्यासाठी लागणारे सर्व टप्पे, नियोजन आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी हे मॉडेल स्वतःच्या बुद्धीने पूर्ण करते. उदाहरणार्थ, जर तुम्ही या मॉडेलला 'माझ्या व्यवसायासाठी एक संपूर्ण ई-कॉमर्स वेबसाईट तयार कर आणि ती इंटरनेटवर लाईव्ह कर' अशी सूचना दिली, तर हे मॉडेल स्वतःच कोडिंग करेल, डिझाईन बनवेल, चुका शोधून त्या दुरुस्त करेल आणि तुमच्या कोणत्याही मदतीशिवाय ती वेबसाईट पूर्णपणे चालू करून देईल. ही क्षमता केवळ सॉफ्टवेअरपुरती मर्यादित नसून, ते इंटरनेट ब्राउझ करून अत्यंत सखोल संशोधन करू शकते, ऑनलाईन फॉर्म्स भरू शकते आणि दुसऱ्या सॉफ्टवेअर प्रणालींशी स्वतःहून अचूक संवाद साधू शकते.

ओपनएआयने या घोषणेमध्ये अभिमानाने स्पष्ट केले आहे की, जीपीटी-६ ॲस्ट्रा हे आजवरचे जगातील सर्वोत्तम आणि सर्वात कार्यक्षम 'सॉफ्टवेअर-इंजिनिअरिंग मॉडेल' आहे. जगातील मोठ्या तंत्रज्ञान कंपन्या ज्या प्रकारे हजारो सॉफ्टवेअर इंजिनिअर्सना कामावर ठेवून मोठे प्रकल्प पूर्ण करतात, तेच काम आता हे एकटे मॉडेल काही क्षणांत आणि अचूकतेने करू शकते. मोठ्या आणि अत्यंत गुंतागुंतीच्या 'कोडबेस'चे विश्लेषण करणे, जुन्या सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी शोधून त्या सुधारणे, आणि नवीन प्रगत अल्गोरिदम्स लिहिणे यांसारखी अत्यंत कठीण बौद्धिक कामे हे मॉडेल मानवापेक्षा कितीतरी पटीने अधिक वेगाने करते. यामुळे भविष्यात कोडिंग किंवा प्रोग्रामिंग हे क्षेत्र पूर्णपणे बदलून जाणार असून, माणसाला केवळ या सिस्टीम्सना व्यवस्थापित करण्याचे काम उरणार आहे. या मॉडेलच्या या अफाट क्षमतेमुळे जागतिक आयटी क्षेत्रात एका नव्या युगाची सुरुवात झाली असून, लहान स्टार्टअप्सना आता महाकाय तंत्रज्ञान कंपन्यांशी अत्यंत कमी खर्चात आणि अधिक क्षमतेने स्पर्धा करणे सहज शक्य होणार आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्रा हे केवळ लिखित मजकुरावर काम करणारे मॉडेल नाही, तर ते एक परिपूर्ण 'मल्टीमॉडल' (Multimodal) तंत्रज्ञान आहे. हे मॉडेल एकाच वेळी मजकूर, आवाज, चित्रे आणि थेट व्हिडिओ यांचे सखोल विश्लेषण करू शकते. तुम्ही या मॉडेलशी प्रत्यक्ष मानवाप्रमाणे अगदी नैसर्गिकरीत्या सलग संवाद साधू शकता. ते तुमच्या चेहऱ्यावरील भाव, तुमच्या आवाजातील चढ-उतार आणि तुमच्या सभोवतालचे वातावरण कॅमेराच्या माध्यमातून ओळखून त्यावर अचूक आणि भावनिक प्रतिक्रिया देऊ शकते. वैद्यकीय क्षेत्रात या क्षमतेचा अभूतपूर्व फायदा होणार आहे. डॉक्टरांना आता गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रिया करताना किंवा दुर्धर आजारांचे निदान करताना ॲस्ट्रा हे एका अत्यंत प्रगत आणि हुशार वैद्यकीय सहाय्यकाप्रमाणे थेट मदत करू शकेल. हे मॉडेल रुग्णाचे जुने अहवाल, एक्स-रे आणि सद्यस्थिती यांचे काही सेकंदात विश्लेषण करून सर्वात अचूक आणि सुरक्षित उपाय सुचवू शकते, ज्यामुळे वैद्यकीय उपचारांचा वेग आणि अचूकता अनेक पटींनी वाढणार आहे.

एवढे अवाढव्य आणि प्रगत मॉडेल चालवणे ही कोणतीही साधी किंवा सोपी गोष्ट नाही. ओपनएआयने हे मॉडेल प्रशिक्षित करण्यासाठी आणि जगाला उपलब्ध करून देण्यासाठी अब्जावधी डॉलर्सची आणि अत्यंत अफाट संगणकीय ऊर्जेची गुंतवणूक केली आहे. यासाठी लाखो अत्याधुनिक ग्राफिक्स प्रोसेसर (GPUs) आणि महाकाय डेटा सेंटर्स रात्रंदिवस कार्यरत ठेवण्यात आली आहेत. या अफाट खर्चामुळेच जीपीटी-६ ॲस्ट्राचा व्यावसायिक वापर हा अत्यंत महागडा आणि केवळ मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्यांना परवडणारा असण्याची दाट शक्यता आहे. डेव्हलपर्ससाठी याचा 'एपीआय' वापरण्याचे दर आधीच्या मॉडेल्सच्या तुलनेत अत्यंत जास्त ठेवण्यात आले आहेत, जेणेकरून या प्रणालीवर पडणारा अतिरिक्त ताण नियंत्रित करता येईल. तरीही, यातून मिळणारा आर्थिक नफा आणि वाढणारी उत्पादकता पाहता, जगातील सर्व मोठ्या बँका, वित्तीय संस्था आणि मॅन्युफॅक्चरिंग कंपन्या हे तंत्रज्ञान विकत घेण्यासाठी आता अक्षरशः रांगेत उभ्या आहेत. या तंत्रज्ञानामुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेत ट्रिलियन्स डॉलर्सची मोठी उलाढाल होण्याची शक्यता आर्थिक विश्लेषकांनी वर्तवली आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्राची आणखी एक अत्यंत मोठी आणि क्रांतिकारी बाजू म्हणजे त्याचा 'फिजिकल एआय' किंवा रोबोटिक्स क्षेत्रातील थेट आणि अफाट वापर. ओपनएआयने हे मॉडेल केवळ संगणकाच्या स्क्रीनपुरते मर्यादित न ठेवता, त्याला थेट अत्याधुनिक ह्युमनॉइड रोबोट्समध्ये समाविष्ट करण्यासाठी विशेष अनुकूल केले आहे. यामुळे आता कारखान्यांमध्ये धोकादायक कामे करणारे रोबोट्स किंवा घरात घरकाम करणारे स्वयंचलित रोबोट्स यांना एका हुशार आणि संवेदनशील 'मेंदू'ची जोड मिळाली आहे. हे रोबोट्स आता केवळ ठरवून दिलेल्या सूचनांवर काम करणार नाहीत, तर ते समोर येणाऱ्या नवीन आणि अनपेक्षित परिस्थितीनुसार स्वतःचे निर्णय स्वतः घेऊन अत्यंत अचूक आणि सुरक्षित कृती करतील. अवकाशातील संशोधनासाठी पाठवले जाणारे स्वयंचलित यान असो किंवा खोल समुद्रातील खाणकाम, जीपीटी-६ ॲस्ट्राच्या या 'एजंटिक' क्षमतेमुळे मानवी मर्यादा आता कायमच्या संपुष्टात आल्या आहेत. तंत्रज्ञानाने प्रत्यक्ष जगात अशा प्रकारे घेतलेली ही झेप मानवी सभ्यतेच्या इतिहासातील सर्वात मोठी आणि अविस्मरणीय घटना मानली जात आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्राच्या या अधिकृत लाँचिंगमुळे जागतिक भू-राजकीय पटलावर आणि विशेषतः अमेरिका आणि चीन यांच्यातील तंत्रज्ञान युद्धात एक नवीन आणि निर्णायक अध्याय सुरू झाला आहे. आतापर्यंत अनेक चिनी कंपन्या आणि युरोपियन ओपन-सोर्स संस्था ओपनएआयच्या तंत्रज्ञानाच्या जवळ जाण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत होत्या. परंतु, ॲस्ट्राच्या आगमनाने ओपनएआयने ही जागतिक दरी इतकी मोठी आणि अवाढव्य केली आहे की, इतर स्पर्धकांना आता केवळ या तंत्रज्ञानाची बरोबरी करण्यासाठीही अनेक वर्षे खर्ची घालावी लागतील. अमेरिकन सरकारनेही या प्रगत 'एजीआय' मॉडेल्सना आता राष्ट्रीय सुरक्षेचा आणि जागतिक वर्चस्वाचा एक महत्त्वाचा भाग मानण्यास सुरुवात केली आहे. या तंत्रज्ञानाचा वापर सायबर सुरक्षेतील सर्वात कठीण आणि न सुटणारे गुंते सोडवण्यासाठी तसेच नवीन आणि प्रगत डिजिटल संरक्षण यंत्रणा उभारण्यासाठी केला जाणार आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, ओपनएआयने या एका घोषणेने तंत्रज्ञानाची संपूर्ण जागतिक सत्ता आणि भविष्याची चावी स्वतःच्या हातात अत्यंत भक्कमपणे घेतली आहे.

जीपीटी-६ ॲस्ट्रा या मॉडेलच्या घोषणेसोबतच ओपनएआयने सुरक्षिततेच्या मुद्द्यावरही सविस्तर आणि स्पष्ट भूमिका मांडली आहे. जेव्हा एखादे मशीन मानवापेक्षा अधिक हुशार होते, तेव्हा त्याच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न हा संपूर्ण मानवजातीच्या अस्तित्वाचा प्रश्न बनतो. कंपनीने दावा केला आहे की त्यांनी हे मॉडेल सार्वजनिक करण्यापूर्वी अनेक महिने त्याची अत्यंत कडक आणि सखोल सुरक्षा चाचणी केली आहे. हे मॉडेल कोणत्याही परिस्थितीत मानवी मूल्यांच्या विरुद्ध जाणार नाही, कोणताही चुकीचा किंवा विध्वंसक सल्ला देणार नाही आणि सायबर हल्ल्यांसाठी त्याचा गैरवापर होणार नाही, याची काळजी घेण्यासाठी अनेक प्रगत 'गार्डरेल्स' किंवा सुरक्षा नियमावली यामध्ये खोलवर रुजवली गेली आहे.

तरीही, जगभरातील अनेक तज्ज्ञ आणि विचारवंत या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानामुळे निर्माण होणाऱ्या सामाजिक आणि आर्थिक धोक्यांबद्दल आजही चिंतीत आहेत. या स्वायत्त तंत्रज्ञानामुळे जगातील कोट्यवधी लोकांच्या, विशेषतः पांढरपेशा (White-collar) नोकऱ्या जाण्याची एक मोठी आणि भयंकर भीती निर्माण झाली आहे. जर यंत्रे स्वतःच विचार करू लागली आणि प्रत्यक्ष निर्णय घेऊ लागली, तर मानवाचे महत्त्व आणि त्याचे समाजातील स्थान काय उरणार, हा प्रश्न आता केवळ तात्त्विक राहिलेला नसून तो आपल्या दारात येऊन उभा राहिला आहे. ओपनएआयचे हे जीपीटी-६ ॲस्ट्रा केवळ एका नव्या उत्पादनाची सुरुवात नाही, तर ती एका नव्या, अवाढव्य आणि मानवाच्या कल्पनेपलीकडील भविष्याची अधिकृत नांदी आहे. हे भविष्य मानवासाठी एक मोठे वरदान ठरणार की एक न संपणारे संकट, याचा अंतिम निर्णय आता पूर्णपणे आपण हे तंत्रज्ञान कसे नियंत्रित करतो, यावरच अवलंबून असणार आहे.

संदर्भ: https://openai.com/index/gpt-6-astra/

https://timesofindia.indiatimes.com/technology/tech-news/nvidias-jensen-huang-says-agi-has-arrived-after-openai-gpt-6-astra-rollout-for-which-sam-altman-said-sorry/articleshow/133878623.cms

--- तुषार भ. कुटे 

#कृत्रिमबुद्धिमत्ता #एजीआय #AGI #ArtificialGeneralIntelligence #GPT6 #GPT6Astra #OpenAI #GenerativeAI #ArtificialIntelligence #AI #FutureOfAI #AIRevolution #AIInnovation #AgenticAI #AutonomousAI #MultimodalAI #Robotics #PhysicalAI #AIAndRobotics #MachineLearning #DeepLearning #FutureTechnology #TechnologyRevolution #AIIndia #मराठीलेख #मराठी #तंत्रज्ञान #तंत्रज्ञानक्रांती #भविष्यातंत्रज्ञान #तुषारभकुटे

सॅम अल्टमन यांची चीनवर मोठी कारवाई; 'ओपन एआय'ने 'डीपसीक'वर केले चोरीचे गंभीर आरोप, अमेरिकन सरकारला लिहिले पत्र

सध्याच्या काळात 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' क्षेत्रात जगभरात जी शर्यत सुरू आहे, ती आता एका नव्या आणि गंभीर वळणावर येऊन पोहोचली आहे. अमेरिकेतील दिग्गज कंपनी 'ओपन एआय', जिने चॅटजीपीटी बनवून जगात क्रांती घडवली, तिने आता चीनच्या 'डीपसीक' या कंपनीवर अत्यंत गंभीर आरोप केले आहेत. ओपन एआयचे प्रमुख सॅम अल्टमन यांनी थेट अमेरिकन सरकार आणि तेथील खासदारांना पत्र लिहून तक्रार केली आहे की, चीनी कंपनी डीपसीकही त्यांचे तंत्रज्ञान चोरत आहे आणि त्याचा वापर करून स्वतःचे मॉडेल बनवत आहे. या प्रकरणामुळे अमेरिका आणि चीनमधील तंत्रज्ञान युद्ध अधिकच भडकण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

काही महिन्यांपूर्वी चीनच्या 'डीपसीक' या कंपनीने आपले 'R1' नावाचे एआय मॉडेल बाजारात आणले. हे मॉडेल आल्याबरोबर तंत्रज्ञान विश्वात एकच खळबळ उडाली. याचे कारण असे होते की, हे मॉडेल ओपन एआयच्या अत्याधुनिक मॉडेलइतकेच हुशार आणि सक्षम असल्याचे दिसून आले, पण ते बनवण्यासाठी आलेला खर्च हा ओपन एआयच्या खर्चापेक्षा कित्येक पटीने कमी होता. जिथे अमेरिकन कंपन्यांना एआय मॉडेल बनवण्यासाठी अब्जावधी डॉलर्स आणि हजारो महागडे चिप्स लागतात, तिथे डीपसीकने अत्यंत कमी खर्चात हे साध्य केल्याचा दावा केला. यामुळे अमेरिकन शेअर बाजारातही भीतीचे वातावरण निर्माण झाले होते.

पण आता ओपन एआयने दावा केला आहे की, डीपसीकची ही 'सफलता' त्यांची स्वतःची नसून ती चोरीवर आधारित आहे. सॅम अल्टमन यांच्या कंपनीने अमेरिकन काँग्रेसच्या (संसदेच्या) एका विशेष समितीला पत्र लिहून पुराव्यासह सांगितले आहे की, डीपसीक ही कंपनी 'डिस्किलेशन' (Distillation) नावाच्या तंत्राचा वापर करून ओपन एआयच्या बुद्धिमत्तेची कॉपी करत आहे.

हे समजून घेण्यासाठी आपण एक साधे उदाहरण घेऊ. समजा, एका विद्यार्थ्याने (ओपन एआय) रात्रंदिवस अभ्यास करून, हजारो पुस्तके वाचून परीक्षेसाठी तयारी केली आहे. दुसरा विद्यार्थी (डीपसीक) मात्र काहीच अभ्यास करत नाही. तो काय करतो? तो हुशार विद्यार्थ्याच्या उत्तरपत्रिकेतून उत्तरे बघून स्वतःच्या उत्तरपत्रिकेत लिहितो आणि थोडाफार बदल करतो. शेवटी, त्यालाही हुशार विद्यार्थ्याइतकेच मार्क मिळतात, पण त्यासाठी त्याने कोणतीही मेहनत घेतलेली नसते.

एआयच्या जगात यालाच 'डिस्किलेशन' म्हणतात. ओपन एआयचा आरोप आहे की, डीपसीक त्यांचे स्वतःचे मॉडेल प्रशिक्षण देण्यासाठी (Training) थेट डेटा किंवा माहिती वापरण्याऐवजी, चॅटजीपीटी किंवा ओपन एआयच्या इतर मॉडेल्सना प्रश्न विचारते. चॅटजीपीटी जी उत्तरे देते, तीच उत्तरे डीपसीकआपल्या मॉडेलला 'शिकवण्यासाठी' वापरते. यामुळे डीपसीकला माहिती गोळा करणे, ती साफ करणे आणि त्यावर प्रक्रिया करणे या प्रचंड खर्चाच्या आणि कष्टाच्या प्रक्रियेतून जावे लागत नाही. त्यांना आयते, तयार आणि अचूक ज्ञान मिळते, ज्याचा वापर करून ते स्वस्त मॉडेल बनवतात.

ओपन एआयने आपल्या पत्रात म्हटले आहे की, डीपसीकचे कर्मचारी ओळख लपवून ओपन एआयचे सर्व्हर्स वापरत आहेत. ते वेगवेगळ्या देशांचे सर्व्हर्स आणि 'थर्ड पार्टी राऊटर्स' वापरून आपली ओळख लपवतात आणि मोठ्या प्रमाणात डेटा चोरतात, जेणेकरून ओपन एआयला कळणार नाही की हा डेटा चीनमध्ये जात आहे.

या पत्रात ओपन एआयने फक्त चोरीचाच आरोप केला नाही, तर याला एका मोठ्या राजकीय आणि वैचारिक लढाईचे स्वरूप दिले आहे. त्यांनी म्हटले आहे की ही लढाई 'लोकशाही एआय' (Democratic AI) आणि 'हुकूमशाही एआय' (Autocratic AI) यांच्यातील आहे. ओपन एआयच्या मते, अमेरिका आणि पाश्चिमात्य देश जी एआय मॉडेल्स बनवत आहेत, ती लोकशाही मूल्यांवर, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर आणि मानवाधिकारांवर आधारित आहेत. याउलट, चीनची डीपसीक कंपनी जी मॉडेल्स बनवत आहे, त्यावर चीनच्या कम्युनिस्ट पक्षाचे पूर्ण नियंत्रण आहे.

पुरावा म्हणून त्यांनी सांगितले की, दीपसीकच्या मॉडेलला जर तुम्ही 'तियानानमेन स्क्वेअर हत्याकांड' किंवा 'तैवानचे स्वातंत्र्य' यांसारख्या संवेदनशील विषयांवर प्रश्न विचारले, तर ते मॉडेल एकतर उत्तर देण्यास नकार देते किंवा चीन सरकारच्या बाजूने खोटे आणि प्रोपगंडा पसरवणारे उत्तर देते. ओपन एआयने इशारा दिला आहे की, जर चीन अशा प्रकारे तंत्रज्ञान चोरून एआय क्षेत्रात पुढे गेला, तर भविष्यात जगभरात 'हुकूमशाही एआय'चा प्रसार होईल, जे लोकशाही देशांसाठी अत्यंत धोकादायक ठरेल.

चीनच्या या वाढत्या आव्हानाला तोंड देण्यासाठी ओपन एआयने अमेरिकन सरकारला विनंती केली आहे की त्यांनी अमेरिकेच्या एआय पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी गुंतवणूक करावी. ओपन एआयने स्वतःचा 'स्टारगेट प्रोजेक्ट' जाहीर केला आहे. या अंतर्गत ते २०२९ पर्यंत अमेरिकेत १० गिगावॅट क्षमतेचे डेटा सेंटर्स उभारणार आहेत. सॅम अल्टमन यांचे म्हणणे आहे की, "पायाभूत सुविधा हेच भविष्य आहे." ज्या देशाकडे जास्त वीज, जास्त चिप्स आणि मोठे डेटा सेंटर्स असतील, तोच देश एआयच्या शर्यतीत जिंकेल.

त्यांनी अमेरिकन सरकारला सांगितले आहे की, चीनला रोखण्यासाठी केवळ निर्बंध घालणे पुरेसे नाही, तर अमेरिकेला स्वतःचा विकास इतका वेगाने करावा लागेल की चीनला त्यांची बरोबरी करणे अशक्य होईल. यासाठी त्यांनी 'लेव्हल प्लेईंग फील्ड' (समान संधी) ची मागणी केली आहे, जिथे चीनला अमेरिकन नवनिर्मितीची चोरी करून पुढे जाण्यापासून रोखले जाईल.

ही बातमी केवळ दोन कंपन्यांमधील भांडण नाही. याचे परिणाम संपूर्ण जगावर होणार आहेत.
१. एआयचा वापर महागणार का? जर ओपन एआयचे आरोप खरे ठरले आणि डीपसीकवर कारवाई झाली, तर स्वस्त एआय मॉडेल्स मिळणे बंद होऊ शकते. डीपसीकमुळे एआयची किंमत कमी झाली होती, ज्यामुळे अनेक स्टार्टअप्स आणि विद्यार्थ्यांना फायदा होत होता.
२. सायबर सुरक्षा आणि डेटा प्रायव्हसी: ओपन एआयने असाही आरोप केला आहे की डीपसीक वापरकर्त्यांचा डेटा चीनमध्ये पाठवते. यामुळे जगभरातील युजर्सच्या प्रायव्हसीला धोका निर्माण झाला आहे. भारताने आधीच अनेक चीनी ॲप्सवर बंदी घातली आहे, त्यामुळे या नवीन खुलाशानंतर भारत सरकारही एआयच्या वापराबाबत अधिक सतर्क होऊ शकते.
३. तंत्रज्ञान युद्ध: अमेरिका आणि चीनमधील तणाव आता व्यापाराकडून तंत्रज्ञानाकडे वळला आहे. अमेरिका आता एआय चिप्स आणि सॉफ्टवेअरच्या निर्यातीवर आणखी कडक निर्बंध घालू शकते. यामुळे जागतिक साखळीवर परिणाम होऊ शकतो.

सॅम अल्टमन आणि ओपन एआयने उचललेले हे पाऊल हे स्पष्ट करते की एआयची लढाई आता केवळ लॅबपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ती आता संसदेत आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारणात पोहोचली आहे. डीपसीकने कमी वेळात आणि कमी खर्चात मिळवलेले यश हे खरंच कौतुकास्पद आहे की ती केवळ एक चलाखीने केलेली चोरी आहे, हे येणारा काळच सांगेल. पण एक गोष्ट मात्र नक्की, की या आरोप-प्रत्यारोपांमुळे एआय क्षेत्रातील स्पर्धा आता अधिक तीव्र आणि कदाचित अधिक हिंसक (व्यापारी दृष्टीने) होणार आहे.

अमेरिकेला आता हे समजले आहे की चीनला कमी लेखून चालणार नाही. आणि चीनला हे समजले असेल की, केवळ कॉपी करून ते जास्त काळ टिकू शकणार नाहीत. या दोन महासत्तांच्या भांडणात तंत्रज्ञानाचे भविष्य काय वळण घेते, हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरेल. सामान्य माणूस म्हणून आपण फक्त एवढीच आशा करू शकतो की, या शर्यतीत एआयचा वापर मानवाच्या भल्यासाठी व्हावा, संहारासाठी किंवा नियंत्रणासाठी नाही.

--- तुषार भ. कुटे

चॅटजीपीटीचे सीईओ 'सॅम अल्टमन' यांचा नुकताच प्रकाशित झालेला ब्लॉग: The Gentle Singularity

चॅटजीपीटीचे सीईओ 'सॅम अल्टमन' यांचा नुकताच प्रकाशित झालेला ब्लॉग. नक्की वाचा.

-----------------------------------------------------------------------------------

The Gentle Singularity

आपण आता एका अशा टप्प्यावर आलो आहोत जिथून मागे फिरणे शक्य नाही; बदलाची सुरुवात झाली आहे. मानवजात डिजिटल महा-बुद्धिमत्ता (superintelligence) तयार करण्याच्या अगदी जवळ पोहोचली आहे आणि आतापर्यंत तरी हे स्थित्यंतर वाटते तितके विचित्र नाही.
अजूनही रस्त्यांवर रोबोट्स फिरत नाहीत किंवा आपल्यापैकी बहुतेक जण दिवसभर AI (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) शी बोलत नाहीत. लोक आजही आजारांमुळे मरतात, आपण अजूनही सहजपणे अवकाशात जाऊ शकत नाही आणि ब्रह्मांडाबद्दल अशा अनेक गोष्टी आहेत ज्या आपल्याला समजलेल्या नाहीत.
तरीही, आपण अलीकडेच अशा प्रणाली तयार केल्या आहेत ज्या अनेक बाबतीत माणसांपेक्षा हुशार आहेत आणि त्यांचा वापर करणाऱ्या लोकांची कार्यक्षमता लक्षणीयरीत्या वाढवू शकतात. या कामाचा सर्वात कठीण भाग आता मागे पडला आहे; GPT-4 आणि o3 सारख्या प्रणालींपर्यंत पोहोचवणारे वैज्ञानिक शोध मिळवणे खूप कठीण होते, पण ते आपल्याला खूप पुढे घेऊन जातील.
AI जगात अनेक प्रकारे योगदान देईल, पण AI मुळे होणारी वैज्ञानिक प्रगती आणि वाढलेली उत्पादकता यांमुळे जीवनमानाच्या गुणवत्तेत प्रचंड सुधारणा होईल. भविष्य वर्तमानापेक्षा खूपच चांगले असू शकते. वैज्ञानिक प्रगती ही एकूण प्रगतीचा सर्वात मोठा चालक आहे; आपण आणखी किती काही मिळवू शकतो याचा विचार करणे खूप रोमांचक आहे.
एका मोठ्या अर्थाने, चॅट जीपीटी (ChatGPT) आतापर्यंतच्या कोणत्याही मानवापेक्षा अधिक शक्तिशाली आहे. दररोज लाखो लोक त्यावर अवलंबून आहेत आणि अधिकाधिक महत्त्वाच्या कामांसाठी त्याचा वापर करत आहेत. यातील एक छोटीशी नवीन क्षमता खूप मोठा सकारात्मक परिणाम घडवू शकते, तर दुसरीकडे, चुकीच्या दिशेने गेलेली एक छोटीशी गोष्ट लाखो लोकांपर्यंत पोहोचून मोठे नकारात्मक परिणाम घडवू शकते.
२०२५ मध्ये अशा एजंट्सचे आगमन झाले आहे जे खरे बौद्धिक काम करू शकतात; आता कॉम्प्युटर कोड लिहिणे पूर्वीसारखे राहणार नाही. २०२६ मध्ये कदाचित अशा प्रणाली येतील ज्या नवीन वैज्ञानिक शोध लावू शकतील. २०२७ मध्ये कदाचित असे रोबोट्स येतील जे प्रत्यक्ष जगात कामे करू शकतील.
आता अधिक लोकांना सॉफ्टवेअर आणि कला निर्माण करता येईल. पण जगाला या दोन्ही गोष्टींची अधिक गरज आहे आणि तज्ञ लोक नवीन साधनांचा स्वीकार केल्यास नवशिक्यांपेक्षा अधिक चांगले काम करू शकतील. सर्वसाधारणपणे, २०२० च्या तुलनेत २०३० मध्ये एक व्यक्ती कितीतरी अधिक काम करू शकेल, हा एक मोठा बदल असेल आणि अनेक लोक त्याचा फायदा कसा घ्यायचा हे शिकतील.
सर्वात महत्त्वाच्या बाबतीत, २०३० चे दशक कदाचित फार वेगळे नसेल. लोक अजूनही त्यांच्या कुटुंबावर प्रेम करतील, आपली सर्जनशीलता व्यक्त करतील, खेळ खेळतील आणि तलावात पोहतील.
पण तरीही, काही महत्त्वाच्या बाबतीत, २०३० चे दशक पूर्वीच्या कोणत्याही काळापेक्षा खूप वेगळे असणार आहे. आपण मानवी बुद्धिमत्तेच्या किती पुढे जाऊ शकतो हे आपल्याला माहीत नाही, पण ते लवकरच कळेल.
२०३० च्या दशकात, बुद्धिमत्ता आणि ऊर्जा—म्हणजे कल्पना आणि त्या कल्पना प्रत्यक्षात आणण्याची क्षमता—मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध होतील. या दोन गोष्टींनी मानवी प्रगतीला बऱ्याच काळापासून मर्यादित ठेवले होते; मुबलक बुद्धिमत्ता आणि ऊर्जा (आणि चांगले शासन) मिळाल्यास, आपण सैद्धांतिकदृष्ट्या इतर काहीही मिळवू शकतो.
आपण आधीच अविश्वसनीय डिजिटल बुद्धिमत्तेसोबत जगत आहोत आणि सुरुवातीच्या धक्क्यानंतर, आपल्यापैकी बहुतेकांना त्याची सवय झाली आहे. AI एक सुंदर परिच्छेद लिहू शकतो या आश्चर्यातून बाहेर पडून तो एक सुंदर कादंबरी कधी लिहू शकेल, या प्रश्नाकडे आपण पटकन वळतो. जीव वाचवणारे वैद्यकीय निदान करण्याच्या क्षमतेबद्दल आश्चर्यचकित होण्यापासून ते रोगांवर उपचार कधी विकसित करू शकेल याबद्दल विचार करण्यापर्यंत, किंवा एक छोटा कॉम्प्युटर प्रोग्रॅम तयार करण्यापासून ते संपूर्ण नवीन कंपनी कधी तयार करू शकेल याबद्दल आश्चर्यचकित होण्यापर्यंत आपला प्रवास खूप वेगाने होतो. हीच 'विलक्षणता' (singularity) आहे: आश्चर्यकारक गोष्टी सामान्य होतात आणि नंतर त्या किमान अपेक्षा बनतात.
शास्त्रज्ञांकडून आपण आधीच ऐकत आहोत की AI मुळे त्यांची उत्पादकता दोन ते तीन पटींनी वाढली आहे. प्रगत AI अनेक कारणांसाठी मनोरंजक आहे, पण कदाचित सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे आपण त्याचा उपयोग अधिक वेगाने AI संशोधन करण्यासाठी करू शकतो. आपण नवीन संगणकीय सब्सट्रेट्स, चांगले अल्गोरिदम आणि आणखी काय काय शोधू शकू. जर आपण दहा वर्षांचे संशोधन एका वर्षात किंवा एका महिन्यात करू शकलो, तर प्रगतीचा दर अर्थातच खूप वेगळा असेल.
आतापासून, आपण तयार केलेली साधने आपल्याला पुढील वैज्ञानिक शोध लावण्यासाठी आणि अधिक चांगल्या AI प्रणाली तयार करण्यात मदत करतील. अर्थात, हे एखाद्या AI प्रणालीने स्वतःहून आपला कोड अद्ययावत करण्यासारखे नाही, परंतु तरीही ही 'स्वयं-पुनरावृत्ती सुधारणे'ची (recursive self-improvement) सुरुवातीची अवस्था आहे.
इतरही काही गोष्टी आहेत ज्या एकमेकांना चालना देत आहेत. आर्थिक मूल्य निर्मितीमुळे या शक्तिशाली AI प्रणाली चालवण्यासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या उभारणीला वेग आला आहे. आणि एकमेकांना बनवू शकणारे रोबोट्स (आणि एका अर्थाने, इतर डेटा सेंटर्स बनवू शकणारे डेटा सेंटर्स) फार दूर नाहीत.
जर आपल्याला पहिले दहा लाख मानवाकृती रोबोट्स जुन्या पद्धतीने बनवावे लागले, पण त्यानंतर ते संपूर्ण पुरवठा साखळी चालवू शकले—खनिजे खोदण्यापासून ते शुद्ध करण्यापर्यंत, ट्रक चालवण्यापासून ते कारखाने चालवण्यापर्यंत—आणि त्यातून आणखी रोबोट्स, चिप फॅब्रिकेशन सुविधा, डेटा सेंटर्स इत्यादी तयार करू शकले, तर प्रगतीचा दर अर्थातच खूप वेगळा असेल.
जसजसे डेटा सेंटरचे उत्पादन स्वयंचलित होईल, तसतशी बुद्धिमत्तेची किंमत विजेच्या किमतीच्या जवळ पोहोचेल. (ChatGPT च्या एका प्रश्नासाठी किती ऊर्जा लागते याबद्दल लोकांना अनेकदा उत्सुकता असते; सरासरी प्रश्नासाठी सुमारे ०.३४ वॅट-तास ऊर्जा लागते, जी एक ओव्हन एका सेकंदापेक्षा थोडा जास्त वेळ किंवा उच्च-कार्यक्षमतेचा लाइटबल्ब काही मिनिटे वापरतो. यासाठी सुमारे ०.००००८५ गॅलन पाणी देखील लागते; म्हणजे चमचाचा साधारण पंधरावा भाग.)
तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचा वेग वाढतच राहील आणि मानव जवळजवळ कोणत्याही गोष्टीशी जुळवून घेण्यास सक्षम आहे हे सत्य कायम राहील. नोकऱ्यांचे संपूर्ण वर्ग नाहीसे होण्यासारखे काही कठीण भाग असतील, पण दुसरीकडे जग इतक्या वेगाने श्रीमंत होत असेल की आपण अशा नवीन धोरणात्मक कल्पनांवर गंभीरपणे विचार करू शकू ज्यांचा आपण पूर्वी कधी विचारही करू शकत नव्हतो. आपण कदाचित एकाच वेळी नवीन सामाजिक करार स्वीकारणार नाही, पण काही दशकांनंतर मागे वळून पाहिल्यावर, हळूहळू झालेले बदल काहीतरी मोठे ठरतील.
इतिहास जर मार्गदर्शक असेल, तर आपण करण्यासाठी नवीन गोष्टी आणि हव्या असलेल्या नवीन गोष्टी शोधून काढू आणि नवीन साधने पटकन आत्मसात करू (औद्योगिक क्रांतीनंतर नोकरीतील बदल हे त्याचे अलीकडील उत्तम उदाहरण आहे). अपेक्षा वाढतील, पण क्षमताही तितक्याच वेगाने वाढतील आणि आपल्या सर्वांना अधिक चांगल्या गोष्टी मिळतील. आपण एकमेकांसाठी अधिकाधिक अद्भुत गोष्टी तयार करू. AI च्या तुलनेत माणसांकडे एक दीर्घकालीन, महत्त्वाचा आणि जिज्ञासू फायदा आहे: आपण इतर लोकांबद्दल आणि ते काय विचार करतात व करतात याबद्दल काळजी घेण्यासाठी बनलेले आहोत, आणि आपल्याला मशीनची फारशी पर्वा नाही.
एक हजार वर्षांपूर्वीचा एक शेतकरी आज आपल्यापैकी बरेच जण जे करतात ते पाहून म्हणेल की आपल्याकडे 'खोट्या' नोकऱ्या आहेत आणि आपल्याकडे भरपूर अन्न आणि अकल्पनीय चैनीच्या वस्तू असल्यामुळे आपण फक्त मनोरंजनासाठी खेळ खेळत आहोत. मला आशा आहे की आपण भविष्यातील एक हजार वर्षांनंतरच्या नोकऱ्यांकडे पाहून त्यांना 'खोट्या' नोकऱ्या समजू, आणि मला खात्री आहे की त्या नोकऱ्या करणाऱ्या लोकांना त्या खूप महत्त्वाच्या आणि समाधानकारक वाटतील.
नवीन आश्चर्ये साध्य करण्याचा दर प्रचंड असेल. २०३५ पर्यंत आपण काय शोधून काढले असेल याची आज कल्पना करणेही कठीण आहे; कदाचित आपण एका वर्षी उच्च-ऊर्जा भौतिकशास्त्राची समस्या सोडवून पुढच्या वर्षी अंतराळ वसाहतीची सुरुवात करू; किंवा एका वर्षी मटेरियल सायन्समधील मोठ्या प्रगतीपासून पुढच्या वर्षी खऱ्या अर्थाने उच्च-बँडविड्थ ब्रेन-कॉम्प्युटर इंटरफेसपर्यंत पोहोचू. बरेच लोक आपले जीवन पूर्वीसारखेच जगणे पसंत करतील, पण किमान काही लोक "कनेक्ट" होण्याचा निर्णय घेतील.
पुढे पाहता, हे समजायला कठीण वाटते. पण कदाचित हे जगत असताना ते प्रभावी पण हाताळण्यायोग्य वाटेल. सापेक्षतेच्या दृष्टिकोनातून, 'विलक्षणता' (singularity) हळूहळू घडते आणि एकत्रीकरण हळूहळू होते. आपण घातांकीय तांत्रिक प्रगतीच्या लांब वळणावर चढत आहोत; पुढे पाहताना ते नेहमीच उभे दिसते आणि मागे पाहताना सपाट, पण तो एक सलग वक्र आहे. (२०२० चा विचार करा, आणि २०२५ पर्यंत AGI च्या जवळ पोहोचण्यासारखे काहीतरी ऐकायला कसे वाटले असते, याउलट गेल्या ५ वर्षात प्रत्यक्षात काय घडले आहे.)
मोठ्या फायद्यांसोबतच गंभीर आव्हानांनाही तोंड द्यायचे आहे. आपल्याला सुरक्षिततेच्या समस्या तांत्रिक आणि सामाजिक दृष्ट्या सोडवाव्या लागतील, पण मग आर्थिक परिणामांमुळे महा-बुद्धिमत्तेचा (superintelligence) व्यापक प्रसार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पुढे जाण्याचा सर्वोत्तम मार्ग कदाचित असा असेल:
-  संरेखन समस्या सोडवणे (Solve the alignment problem): याचा अर्थ, आपण AI प्रणालींना आपल्या एकत्रित इच्छेनुसार दीर्घकाळात शिकण्यास आणि कार्य करण्यास शिकवू शकतो याची खात्री करणे. (सोशल मीडिया फीड्स हे चुकीच्या संरेखनाचे (misaligned AI) उदाहरण आहे; ते चालवणारे अल्गोरिदम आपल्याला स्क्रोल करत ठेवण्यात अविश्वसनीय आहेत आणि तुमच्या अल्पकालीन प्राधान्यांना स्पष्टपणे समजतात, पण ते तुमच्या दीर्घकालीन प्राधान्यांवर मात करणाऱ्या तुमच्या मेंदूतील काहीतरी गोष्टीचा फायदा घेऊन हे करतात).
-  महा-बुद्धिमत्ता स्वस्त आणि व्यापकपणे उपलब्ध करणे: त्यानंतर, महा-बुद्धिमत्ता स्वस्त, व्यापकपणे उपलब्ध करणे आणि ती कोणत्याही एका व्यक्ती, कंपनी किंवा देशाकडे जास्त केंद्रित होऊ न देण्यावर लक्ष केंद्रित करणे. समाज लवचिक, सर्जनशील आणि पटकन जुळवून घेणारा आहे. जर आपण लोकांच्या सामूहिक इच्छा आणि शहाणपणाचा उपयोग करू शकलो, तर जरी आपण अनेक चुका करू आणि काही गोष्टी खूप चुकीच्या होतील, तरीही आपण शिकू आणि पटकन जुळवून घेऊ आणि या तंत्रज्ञानाचा उपयोग जास्तीत जास्त फायदा मिळवण्यासाठी आणि कमीत कमी तोटा होण्यासाठी करू शकू. वापरकर्त्यांना समाजाला ठरवाव्या लागणाऱ्या व्यापक सीमांमध्ये बरेच स्वातंत्र्य देणे खूप महत्त्वाचे वाटते. या व्यापक सीमा काय आहेत आणि आपण सामूहिक संरेखन कसे परिभाषित करतो यावर जग जितक्या लवकर संभाषण सुरू करेल, तितके चांगले.
आपण (फक्त ओपनएआय नाही, तर संपूर्ण उद्योग) जगासाठी एक मेंदू तयार करत आहोत. तो अत्यंत वैयक्तिकृत आणि प्रत्येकासाठी वापरण्यास सोपा असेल; आपल्याला चांगल्या कल्पनांनीच मर्यादा येतील. बऱ्याच काळापासून, स्टार्टअप उद्योगातील तांत्रिक लोकांनी "आयडिया गाइज" (idea guys) ची चेष्टा केली आहे; असे लोक ज्यांच्याकडे एक कल्पना होती आणि ती तयार करण्यासाठी ते टीम शोधत होते. आता मला असे दिसते की त्यांचे चांगले दिवस येणार आहेत.
ओपनएआय (OpenAI) आता बऱ्याच गोष्टी आहे, पण इतर कशाच्याही आधी, आम्ही एक महा-बुद्धिमत्ता संशोधन कंपनी आहोत. आमच्यासमोर बरेच काम आहे, पण आता आमच्यासमोरील बहुतेक मार्ग प्रकाशमान झाला आहे आणि अंधारलेले भाग वेगाने कमी होत आहेत. आम्हाला जे करायला मिळत आहे त्याबद्दल आम्ही अत्यंत कृतज्ञ आहोत.
मोजमाप करता येणार नाही इतकी स्वस्त बुद्धिमत्ता आवाक्यात आहे. हे म्हणायला वेडेपणाचे वाटेल, पण जर आम्ही तुम्हाला २०२० मध्ये सांगितले असते की आम्ही आज जिथे आहोत तिथे पोहोचू, तर ते २०३० बद्दलच्या आमच्या सध्याच्या अंदाजांपेक्षा अधिक वेडेपणाचे वाटले असते.
आशा आहे की आपण महा-बुद्धिमत्तेच्या दिशेने सहजतेने, घातांकीय आणि शांतपणे प्रगती करू.